अध्याय ३ रा – श्लोक – ९ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ९ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (८ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला कर्म करणे कसे अनिवार्य आहे, हे पटवून दिले. पण यावर अर्जुनाची रास्त शंका अशी आहे की, “कोणतेही कर्म केले की त्याचे बरे-वाईट फळ मिळते आणि माणूस त्या कर्मबंधनात (जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात) अडकतो. मग कर्म करून जर मुक्ती मिळणार नसेल, तर मी कर्म का म्हणून करावे?” या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नावर भगवान श्रीकृष्ण या ९ व्या श्लोकात एक क्रांतीकारी सिद्धांत मांडत आहेत. ते ‘यज्ञार्थ कर्म‘ ही संकल्पना समजावून सांगतात आणि स्पष्ट करतात की कर्म माणसाला बांधत नाही, तर त्यामागील ‘स्वार्थ‘ माणसाला बांधतो. कर्मबंधनातून सुटण्याची ही ‘मास्टर की‘ (Master Key) या श्लोकात दिली आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।

तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९ ॥

संधी विग्रह

यज्ञ-अर्थात् कर्मणः अन्यत्र लोकः अयम् कर्म-बन्धनः ।

तत्-अर्थम् कर्म कौन्तेय मुक्त-सङ्गः समाचर ॥ ९ ॥

३. शब्दार्थ

• यज्ञ-अर्थात् = यज्ञासाठी (ईश्वरार्पण बुद्धीने) केलेल्या
• कर्मणः = कर्माव्यतिरिक्त
• अन्यत्र = इतरत्र (इतर कोणत्याही हेतूने केलेल्या कर्मांमुळे)
• लोकः अयम् = हे जग / हा मनुष्यलोक
• कर्म-बन्धनः = कर्माने बांधला जातो
• तत्-अर्थम् = त्या (यज्ञा) साठी
• कर्म = कर्म
• कौन्तेय = हे कुंतीपुत्रा (अर्जुना)
• मुक्त-सङ्गः = आसक्ती सोडून / आसक्तीमुक्त होऊन
• समाचर = उत्तम प्रकारे आचरण कर

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे कुंतीपुत्रा (अर्जुना), केवळ ‘यज्ञ‘ (विष्णू/ईश्वर किंवा लोककल्याण) म्हणून केलेल्या कर्माव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही स्वार्थी हेतूने केलेल्या कर्मामुळे हा मनुष्यलोक कर्मबंधनात अडकतो. म्हणून, तू सर्व प्रकारची फळाची आसक्ती सोडून फक्त यज्ञासाठीच (कर्तव्य म्हणून) आपले कर्म चांगल्या प्रकारे कर.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात श्रुतीचा (वेदांचा) संदर्भ देत स्पष्ट करतात की “यज्ञो वै विष्णु:” (यज्ञ म्हणजेच परमेश्वर). त्यामुळे परमेश्वराच्या प्रीत्यर्थ किंवा पूजेच्या भावनेने जे कर्म केले जाते, ते ‘यज्ञार्थ कर्म‘ होय. स्वतःच्या स्वार्थासाठी किंवा केवळ स्वतःचे पोट भरण्यासाठी केलेले कर्म माणसाला जन्म-मृत्यूच्या चक्रात अडकवते. परंतु तेच कर्म जर ‘मी ईश्वराचे काम करत आहे‘ या भावनेने केले, तर तेच कर्म बंधनाचे कारण न बनता, मोक्षाचे (मुक्तीचे) साधन बनते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा मथितार्थ सांगताना ‘यज्ञ‘ म्हणजे स्वतःचे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) असे मानतात. माऊली म्हणतात की माणसाने स्वतःचा स्वार्थ बाजूला ठेवून, ‘हे जग ईश्वराचे आहे आणि मी केवळ त्याचे काम करत आहे‘, या भावनेने वागावे. जसे एखाद्या धनिकाचा नोकर लाखो रुपयांची उलाढाल करतो पण त्यात गुंतत नाही, कारण तो केवळ मालकाचे काम करत असतो; त्याचप्रमाणे माणसाने ईश्वरावर निष्ठा ठेवून फळाची आसक्ती न ठेवता कर्म केले, तर कर्माचा कोणताही लेप (बंधन) त्याला लागत नाही.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• ‘यज्ञ‘ म्हणजे काय? (Concept of Yajna): यज्ञ म्हणजे केवळ अग्नीत आहुती देणे नव्हे, तर ‘निस्वार्थ भावनेने, व्यापक कल्याणासाठी (Greater Good) केलेले कोणतेही कार्य‘ म्हणजे यज्ञ. जेव्हा तुम्ही कुटुंबासाठी, समाजासाठी किंवा देशासाठी स्वतःच्या स्वार्थाचा त्याग करून काम करता, तेव्हा तुमचे ते काम ‘यज्ञ‘ बनते.
• दृष्टिकोन बदलणे (Shift in Attitude): कर्म तेच असते, फक्त त्यामागील हेतू बदलतो. आई जेव्हा मुलासाठी स्वयंपाक करते, तेव्हा तो ‘यज्ञ‘ असतो कारण त्यात निस्वार्थ प्रेम असते. पण जेव्हा केवळ व्यावसायिक फायद्यासाठी स्वयंपाक केला जातो, तेव्हा ते स्वार्थी कर्म असते. गीतेचा भर कृती बदलण्यावर नसून कृतीमागील ‘भाव‘ बदलण्यावर आहे.
• कर्मबंधनातून मुक्ती (Liberation in Action): श्रीकृष्णांनी पलायनवाद नाकारून एक अत्यंत व्यावहारिक मार्ग सांगितला. काम सोडण्याची गरज नाही, फक्त कामाच्या फळाविषयीची ‘आसक्ती‘ (मुक्तसङ्गः) सोडा. आसक्ती सोडली की कर्माचे ओझे वाटत नाही आणि अपयशाची भीती किंवा ताणतणाव (Stress) येत नाही.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी कर्माच्या बंधनातून सुटण्याचा एक सोपा आणि प्रभावी उपाय सांगितला आहे. तो म्हणजे ‘यज्ञार्थ कर्म‘. स्वार्थासाठी केलेले कर्म माणसाला बांधते, तर निस्वार्थ भावनेने, ईश्वराला अर्पण केलेले कर्म माणसाला मुक्त करते. त्यामुळे अर्जुनाने युद्धाकडे स्वतःचा फायदा-तोटा म्हणून न पाहता, लोककल्याणासाठी व धर्माच्या रक्षणासाठी (यज्ञ म्हणून) ते करावे, असा स्पष्ट आदेश येथे मिळतो.

९. पुढील वाटचाल