श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ७
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (६ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ‘मिथ्याचार‘ (ढोंगीपणा) म्हणजे काय हे सांगितले. जो शरीराने सर्व कामे
थांबवतो, पण मनाने भोगांचेच
चिंतन करत राहतो, तो खोटा
संन्यासी आहे, हे त्यांनी
स्पष्ट केले. आता अर्जुनाला साहजिकच प्रश्न पडला की, “मग योग्य आणि श्रेष्ठ मार्ग कोणता? खरा योगी कोणाला म्हणावे?” या प्रश्नाचे अत्यंत
सकारात्मक आणि मार्गदर्शक उत्तर श्रीकृष्ण या ७ व्या श्लोकात देत आहेत. येथे ते
खऱ्या कर्मयोग्याची (Ideal
Worker) व्याख्या सांगतात. ढोंगी संन्याशाच्या अगदी विरुद्ध असणारा हा खरा कर्मयोगी
बाहेरून अत्यंत कार्यमग्न दिसतो,
पण
आतून मात्र तो पूर्णपणे शांत आणि विरक्त असतो.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥
संधी विग्रह
यः तु इन्द्रियाणि मनसा नियम्य आरभते अर्जुन ।
कर्म-इन्द्रियैः कर्म-योगम् असक्तः सः विशिष्यते ॥ ७ ॥
३. शब्दार्थ
- यः = जो (मनुष्य)
- तु = परंतु (मागील
श्लोकातील ढोंगी माणसापेक्षा वेगळा)
- इन्द्रियाणि = इंद्रियांना
(ज्ञानेंद्रियांना)
- मनसा = मनाने / विवेकाने
- नियम्य = नियंत्रित करून /
ताब्यात ठेवून
- आरभते = आरंभ करतो
(कर्माचरणाला)
- अर्जुन = हे अर्जुना
- कर्म-इन्द्रियैः = कर्मेंद्रियांद्वारे
(हात, पाय, वाणी इत्यादींनी)
- कर्म-योगम् = निष्काम
कर्मयोगाचे
- असक्तः = अनासक्त राहून
(फळाची किंवा कर्माची आसक्ती न ठेवता)
- सः = तो (मनुष्य)
- विशिष्यते = श्रेष्ठ ठरतो /
विशेष योग्यतेचा मानला जातो
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “परंतु हे अर्जुना, जो मनुष्य मनाने आपल्या इंद्रियांवर
नियंत्रण ठेवून, कोणत्याही
प्रकारची आसक्ती न बाळगता कर्मेंद्रियांद्वारे ‘कर्मयोगाचे‘
आचरण
करतो, तोच खऱ्या अर्थाने
श्रेष्ठ ठरतो.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात स्पष्ट करतात की, ‘संन्यास‘ आणि ‘कर्मयोग‘ यातील खरा फरक बाह्य कृतीत नसून, आतील मानसिक स्थितीत आहे. अज्ञानी माणूस
इंद्रियांच्या अधीन होऊन कर्म करतो,
तर
ज्ञानी (कर्मयोगी) माणूस इंद्रियांना ‘मनाने‘ (विवेकाने) जिंकून कर्म करतो. जो मनुष्य
इंद्रियांना मोकाट सोडून देत नाही,
आणि
कर्माचे फळ काय मिळेल याची चिंता न करता केवळ ईश्वराची पूजा म्हणून आपले विहित
कर्म करत राहतो, तो त्या ढोंगी
संन्याशापेक्षा (ज्याचा उल्लेख ६ व्या श्लोकात आहे) हजार पटींनी ‘विशिष्यते‘ म्हणजे श्रेष्ठ आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी खऱ्या कर्मयोग्याचे वर्णन अत्यंत
गोड शब्दांत केले आहे. माऊली म्हणतात की,
ज्याप्रमाणे
कमळाचे पान पाण्यात राहूनही पाण्याने भिजत नाही, तसाच हा कर्मयोगी संसारात आणि कामात पूर्णपणे मग्न असतो, पण मनाने त्या कर्मात अडकत नाही. तो
बाहेरून सामान्य माणसासारखा हसतो,
खेळतो, कामे करतो; पण त्याचे मन मात्र ईश्वराच्या ठायी स्थिर असते. फळाची आशा
सोडून दिलेली असल्यामुळे, त्याला कर्माचा
शीण (थकवा) येत नाही. असा माणूसच जगात खऱ्या अर्थाने वंदनीय आणि श्रेष्ठ होय.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- मनाचे
नियंत्रण (Mind
Management): नुसते
हात-पाय बांधून ठेवण्यापेक्षा (जे ६ व्या श्लोकात नाकारले आहे), मनाला योग्य दिशा
देणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा मन इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवते, तेव्हा माणूस
वाहवत जात नाही. तो जे काही करतो,
ते पूर्ण जाणीवपूर्वक आणि विवेकाने करतो.
- अनासक्तीचा
मंत्र (Detached
Involvement): ‘असक्त:‘ (अनासक्ती) हा या
श्लोकातील सर्वात महत्त्वाचा शब्द आहे. अनासक्ती म्हणजे कामात रस नसणे किंवा
निष्काळजीपणा नव्हे. तर, ‘काम १००%
क्षमतेने करणे, पण
त्याच्या यशापयशाने मानसिक तोल न ढळू देणे‘ (Objective Execution). जसा एखादा ट्रस्टी
किंवा बँक मॅनेजर हजारो रुपये हाताळतो,
पण त्यात अडकत नाही.
- खरा
श्रेष्ठ कोण? (Who
is Superior?): जो माणूस
पळून जाऊन लपून बसतो तो श्रेष्ठ नसून,
जो मैदानात उभा राहून,
मोहाच्या आणि संकटांच्या मध्यभागी राहूनही स्वतःचे कर्तव्य निस्वार्थपणे
पार पाडतो, तोच खरा ‘हिरो‘ (विशिष्यते) आहे.
भगवद्गीता हा पळपुट्यांचा धर्म नसून,
तो शूरवीर आणि कार्यशील माणसांचा मार्ग आहे.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला (आणि जगालाही) एक
स्पष्ट संदेश दिला आहे की, निष्क्रियतेपेक्षा
कृती नेहमीच श्रेष्ठ असते, अट फक्त एवढीच
आहे की ती कृती ‘अनासक्त‘ (Detached) भावनेने केलेली असावी.
इंद्रियांना मारण्यापेक्षा इंद्रियांना योग्य कामात (कर्मयोगात) लावणे हाच
आध्यात्मिक उन्नतीचा खरा आणि सुरक्षित मार्ग आहे.
९. पुढील वाटचाल
“अनासक्त होऊन
कर्म करणे श्रेष्ठ आहे,” हे
सांगितल्यावर आता अर्जुनासाठी थेट आदेश देण्याची वेळ आली आहे. “मग मी नेमके
कोणते कर्म करू?” असा विचार
अर्जुन करू शकतो. यावर भगवान श्रीकृष्ण पुढील ८ व्या श्लोकात अर्जुनाला अत्यंत
स्पष्ट आज्ञा देणार आहेत:
“नियतं कुरु कर्म त्वं…” (तू तुझे ठरलेले
विहित कर्म कर). तेथे ते हेही समजावून सांगतील की कर्म न करण्यापेक्षा कर्म करणे
का उत्तम आहे, आणि काम न
केल्यास माणसाचा शारीरिक निर्वाहदेखील कसा अशक्य होईल. शरीराचे अस्तित्व
टिकवण्यासाठीही कर्म कसे अनिवार्य आहे,
हे
यापुढील श्लोकात पाहायला मिळेल.