श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ४
थ्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (३ ऱ्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की,
मानवांसाठी जगात ज्ञानयोग (संन्यास) आणि कर्मयोग असे दोन मार्ग आहेत. हे ऐकल्यावर
अर्जुनासारख्या जातिवंत, हाडाच्या सैनिकाच्या मनात असा विचार
आला की, “जर
ज्ञानमार्गात कर्माची (युद्धाची) गरजच नाही,
तर
मी युद्धाच्या भानगडीत कशाला पडू?
मी
सर्व कर्मांचा त्याग करून थेट संन्यासच घेतो!” माणसाचा हा मूळ स्वभाव आहे की, तो
कठीण प्रसंग आला की त्यातून पळवाट (Escapism)
शोधण्याचा
प्रयत्न करतो. अर्जुनाची ही मानसिक अवस्था ओळखून भगवान श्रीकृष्ण या ४ थ्या
श्लोकात त्याचा हा गैरसमज दूर करत आहेत. ते अत्यंत स्पष्ट शब्दांत सांगतात की, केवळ कर्माचा त्याग केल्याने किंवा काम
सोडून बसल्याने कोणीही संन्यासी किंवा सिद्ध होत नाही.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥
संधी विग्रह
न कर्मणाम् अनारम्भान् नैष्कर्म्यम् पुरुषः अश्नुते ।
न च संन्यसनात् एव सिद्धिम् समधिगच्छति ॥ ४ ॥
३. शब्दार्थ
- न = नाही
- कर्मणाम् = कर्मांचा /
कर्तव्यांचा
- अनारम्भान् = आरंभ न केल्याने
(सुरू न केल्याने किंवा टाळल्याने)
- नैष्कर्म्यम् = नैष्कर्म्य स्थिती
(कर्मबंधनातून मुक्ती / ज्ञाननिष्ठा)
- पुरुषः = मनुष्य
- अश्नुते = प्राप्त करतो /
मिळवतो
- न = नाही
- च = आणि
- संन्यसनात् = संन्यास घेतल्याने
(कर्मांचा केवळ बाह्य त्याग केल्याने)
- एव = केवळ / फक्त
- सिद्धिम् = सिद्धी / मोक्ष /
पूर्णत्व
- समधिगच्छति = प्राप्त करतो
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “मनुष्य केवळ कर्मांना
सुरुवात न केल्याने (किंवा कर्मे टाळल्याने) ‘नैष्कर्म्य‘
(कर्मबंधनातून मुक्ती) प्राप्त करू शकत नाही; आणि केवळ कर्मांचा (बाह्य) त्याग करून संन्यास घेतल्याने
त्याला सिद्धी (मोक्ष) मिळत नाही.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे भाष्य करताना अत्यंत मोलाचा
विचार मांडतात. त्यांच्या मते,
‘नैष्कर्म्य‘ म्हणजे कर्माचा
अभाव नसून, ती
आत्मज्ञानाची सर्वोच्च अवस्था आहे. जोपर्यंत माणसाचे अंतःकरण (मन आणि बुद्धी)
शुद्ध होत नाही, तोपर्यंत
आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. आणि अंतःकरण शुद्धीसाठी ‘निष्काम कर्मयोग‘ हाच एकमेव उपाय आहे. त्यामुळे जो मनुष्य
अंतःकरण शुद्धीची पायरी (कर्मयोग) गाळतो आणि थेट संन्यास घेण्याचा प्रयत्न करतो, तो कधीही सिद्धीला पोहोचू शकत नाही.
बाह्यतः कर्म सोडणे सोपे आहे, पण आतील आसक्ती
सुटल्याशिवाय तो खरा संन्यास होत नाही.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी यावर अत्यंत मार्मिक भाष्य केले
आहे. माऊली समजावतात की, मनात प्रबळ
इच्छा असताना केवळ वरवरचा संन्यास घेणे हा ढोंगीपणा आहे. जोपर्यंत कर्माचे फळ
मिळवण्याची आसक्ती मनात आहे, तोपर्यंत नुसते
काम सोडून बसल्याने शांती मिळत नाही. उदाहरणादाखल, एखाद्याने घरदार सोडले आणि रानात जाऊन बसला, तरी जर त्याचे मन घरातील गोष्टींचाच विचार
करत असेल, तर तो जंगलातही
संसारीच राहतो. त्यामुळे ‘कर्म न करणे‘ म्हणजेच ‘संन्यास‘
हा
अर्जुनाचा विचार पूर्णपणे चुकीचा आहे,
हे
माऊली स्पष्ट करतात.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- पलायनवाद
हा उपाय नाही (Escapism
is not the solution):
अनेकदा जीवनात कठीण प्रसंग आले किंवा जबाबदाऱ्या वाढल्या की माणसाला
वाटते, “सर्व
सोडून कुठेतरी दूर निघून जावे.” पण श्रीकृष्ण सांगतात की,
जबाबदाऱ्या टाळणे म्हणजे अध्यात्म नाही. कर्तव्यापासून पळ काढल्याने प्रश्न
सुटत नाहीत.
- आंतरिक
स्थिती विरुद्ध बाह्य देखावा (Inner
State vs Outer Show):
तुम्ही बाहेरून काय करता, यापेक्षा आतून काय विचार करता, हे जास्त महत्त्वाचे आहे. भगवी वस्त्रे घातल्याने किंवा
नोकरी-व्यवसाय सोडल्याने कोणी ज्ञानी होत नाही. खरी सिद्धी मनाच्या शांततेत
आहे.
- कर्मातूनच
मुक्तीचा मार्ग (Through
Action to Actionless-ness):
पोहता येत नसेल तर, पाण्यात उतरूनच पोहायला शिकावे लागते.
तसेच कर्मबंधनातून मुक्ती मिळवायची असेल, तर योग्य पद्धतीने
(निष्काम भावनेने) कर्म करणे हाच एकमेव मार्ग आहे.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी हे स्पष्ट केले आहे की, कर्माचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे.
कर्म टाळणे हा आळशीपणा किंवा पलायनवाद असू शकतो. खऱ्या ‘नैष्कर्म्य‘ स्थितीपर्यंत पोहोचायचा रस्ता हा ‘कर्मयोगातून‘ (स्वतःची कर्तव्ये निस्वार्थपणे पार पाडण्यातून) जातो.
त्यामुळे अर्जुनाने युद्धाच्या कर्तव्यापासून पळ काढण्याचा विचार सोडून द्यावा.
९. पुढील वाटचाल
जेव्हा श्रीकृष्ण म्हणतात की कर्म सोडून
दिल्याने कोणी संन्यासी होत नाही,
तेव्हा
अर्जुनाला साहजिकच प्रश्न पडला की,
“मग मी काहीच न करता गप्प का बसू नये?”
यावर
अत्यंत समर्पक आणि मानसशास्त्रीय उत्तर श्रीकृष्ण पुढील ५ व्या श्लोकात देणार
आहेत. तेथे ते निसर्गाचा एक अटळ नियम सांगतील: “न हि कश्चित्क्षणमपि जातु
तिष्ठत्यकर्मकृत्…” (कोणताही मनुष्य
एका क्षणासाठीही कर्म केल्यावाचून राहूच शकत नाही, कारण निसर्गाचे गुण त्याला कर्म करायला भाग पाडतातच).
त्यामुळे कर्म टाळणे ही माणसाच्याच हातात नाही, हे ते सप्रमाण सिद्ध करतील.