अध्याय ३ रा – श्लोक – ६ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ६ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (५ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, निसर्गाच्या नियमानुसार कोणताही मनुष्य एका क्षणासाठीही कर्म केल्यावाचून राहू शकत नाही. हे ऐकल्यावर साहजिकच असा विचार येतो की, जे लोक जंगलात जाऊन डोळे मिटून शांत बसतात आणि कोणत्याही प्रकारची शारीरिक हालचाल करत नाहीत, ते कसे काय कर्म टाळू शकतात? यावर अत्यंत रोखठोक आणि मानसशास्त्रीय उत्तर देताना श्रीकृष्ण या ६ व्या श्लोकात ‘मिथ्याचार‘ (ढोंगीपणा) म्हणजे काय, हे सांगत आहेत. केवळ शरीराला आवर घालणे आणि मनाने मात्र वासनांच्याच जगात वावरणे, हा आध्यात्मिक मार्गातील सर्वात मोठा धोका आहे, हे ते येथे स्पष्ट करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।

इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६ ॥

संधी विग्रह

कर्म-इन्द्रियाणि संयम्य यः आस्ते मनसा स्मरन् ।

इन्द्रिय-अर्थान् विमूढ-आत्मा मिथ्याचारः सः उच्यते ॥ ६ ॥

३. शब्दार्थ

·        कर्म-इन्द्रियाणि = कर्माची इंद्रिये (हात, पाय, वाणी इत्यादी)

·        संयम्य = बळजबरीने रोखून धरून / आवरून

·        यः = जो (मनुष्य)

·        आस्ते = बसतो / राहतो

·        मनसा = मनाने / अंतःकरणाने

·        स्मरन् = चिंतन करत / आठवण करत

·        इन्द्रिय-अर्थान् = इंद्रियांच्या विषयांचे (सुख, उपभोग इत्यादींचे)

·        विमूढ-आत्मा = मूर्ख बुद्धीचा / अज्ञानी

·        मिथ्याचारः = ढोंगी / खोटा आचार करणारा (Hypocrite)

·        सः = तो

·        उच्यते = म्हटला जातो

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “जो मूर्ख किंवा अज्ञानी मनुष्य आपली कर्मेंद्रिये (हात, पाय इत्यादी) बळजबरीने रोखून वरवर शांत बसतो, परंतु मनाने मात्र सतत विषयभोगांचे (सुखांचे) चिंतन करत राहतो, तो ‘मिथ्याचारी‘ म्हणजे ढोंगी म्हटला जातो.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे भाष्य करताना स्पष्ट करतात की, खरा संन्यास हा मनाचा असतो, केवळ शरीराचा नाही. जोपर्यंत मन शुद्ध होत नाही, तोपर्यंत केवळ कर्मेद्रियांना दाबून ठेवल्याने काहीही साध्य होत नाही. एखादा मनुष्य बाहेरून ध्यानस्थ बसल्यासारखा दिसू शकतो, पण जर त्याच्या मनात संसारातील विषय आणि वासना थैमान घालत असतील, तर त्याची ती कृती आत्मवंचना (स्वतःचीच फसवणूक) ठरते. अशा माणसाला ज्ञानाची प्राप्ती तर होत नाहीच, शिवाय तो कर्मयोगापासूनही भ्रष्ट होतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी यावर अत्यंत मार्मिक प्रहार केला आहे. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादी सुंदर बाहुली आतून मात्र केवळ गवत आणि चिंध्यांनी भरलेली असते, तसाच हा वरवरचा संन्यास आहे. जो मनुष्य शरीराने सर्व कामे सोडतो पण मनात विषयभोग बाळगतो, त्याचे ते ध्यान म्हणजे केवळ एक ‘नाटक‘ असते. माऊली अशा माणसाला स्पष्ट शब्दांत ‘ढोंगी‘ म्हणतात आणि सांगतात की, असा माणूस स्वतःला तर फसवतोच, पण समाजाचीही दिशाभूल करतो.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

·        दडपशाही विरुद्ध उदात्तीकरण (Suppression vs. Sublimation): वासना किंवा इच्छा बळजबरीने दाबून ठेवणे (Suppression) हे अत्यंत घातक असते. स्प्रिंग जितकी दाबाल तितक्याच वेगाने ती उसळून वर येते. शरीराने कृती थांबवली तरी मन तीच कृती हजार पटीने अधिक करत असते. त्यामुळे इच्छा दडपण्याऐवजी, त्यांचे योग्य मार्गाने उदात्तीकरण (Sublimation) करणे महत्त्वाचे आहे.

·        कृतीपेक्षा हेतू महत्त्वाचा (Mind over Body): तुम्ही बाहेरून काय करता यापेक्षा, त्यामागे तुमचा मानसिक हेतू काय आहे, यावर कर्माचे मूल्य ठरते. मंदिरात बसून जर चपलांची चिंता सतावत असेल, तर ते देवदर्शन व्यर्थ आहे; आणि बाजारात काम करतानाही मन जर ईश्वराशी जोडलेले असेल, तर ती मोठी साधना आहे.

·        ढोंगीपणाचा धोका (Danger of Hypocrisy): आजच्या काळातही आपण अनेकदा पाहतो की, लोक बाहेरून खूप सात्त्विक आणि आध्यात्मिक असल्याचा देखावा करतात, पण आतून ते स्वार्थी आणि भोगवादी असतात. गीतेने या मानसिकतेवर प्रखर टीका केली आहे.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी हे निर्विवादपणे सिद्ध केले आहे की, कर्माचा केवळ बाह्य त्याग करणे हा अध्यात्मिक मार्ग नसून तो ढोंगीपणा आहे. जोपर्यंत मनातून विषयांची आसक्ती जात नाही, तोपर्यंत माणसाने आपले विहित कर्म करत राहणेच योग्य आहे. खोटा संन्यासी होण्यापेक्षा प्रामाणिक संसारी असणे अधिक श्रेयस्कर आहे.

९. पुढील वाटचाल