अध्याय ३ रा – श्लोक – ८ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ८ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (७ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, अनासक्त भावनेने कर्म करणारा माणूसच खऱ्या अर्थाने श्रेष्ठ असतो. हे ऐकल्यावर अर्जुनाच्या मनात स्वाभाविकपणे विचार येऊ आला की, “अनासक्त होऊन कर्म करणे ठीक आहे, पण मी नेमके कोणते कर्म करावे?” यावर अत्यंत स्पष्ट आणि थेट आज्ञा भगवान श्रीकृष्ण या ८ व्या श्लोकात देत आहेत. ते अर्जुनाला त्याचे ‘नियत‘ (ठरलेले/विहित) कर्म करण्याचा आदेश देतात. नुसते बसून राहण्यापेक्षा कोणतेही योग्य कर्म करणे कसे श्रेयस्कर आहे, आणि काम न केल्यास माणसाचा शारीरिक निर्वाह (Survival) देखील कसा अशक्य होईल, याचा अत्यंत व्यावहारिक आणि परखड युक्तिवाद श्रीकृष्ण येथे मांडत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।

शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धयेदकर्मणः ॥ ८ ॥

संधी विग्रह

नियतम् कुरु कर्म त्वम् कर्म ज्यायः हि अकर्मणः ।

शरीर-यात्रा अपि च ते न प्रसिद्धयेत् अकर्मणः ॥ ८ ॥

३. शब्दार्थ

• नियतम् = नियत / ठरलेले / शास्त्रांनी किंवा स्वभावाने विहित केलेले
• कुरु = कर
• कर्म = कर्तव्य / कृती
• त्वम् = तू
• कर्म = कर्म (करणे)
• ज्यायः = श्रेष्ठ / चांगले आहे
• हि = खरोखर / कारण
• अकर्मणः = कर्म न करण्यापेक्षा (निष्क्रियतेपेक्षा)
• शरीर-यात्रा = शरीराचा निर्वाह / जीवनप्रवास
• अपि = सुद्धा
• च = आणि
• ते = तुझी
• न प्रसिद्धयेत् = सिद्ध होणार नाही / शक्य होणार नाही
• अकर्मणः = कर्म न केल्यामुळे

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “तू तुझे नियत (शास्त्रविहित किंवा स्वधर्मानुसार ठरलेले) कर्म कर; कारण कर्म न करण्यापेक्षा कर्म करणे अधिक श्रेष्ठ आहे. शिवाय, कर्म न केल्यास तुझा शारीरिक निर्वाहदेखील (शरीरयात्रा) शक्य होणार नाही.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात ‘नियत कर्म‘ याचा अर्थ स्पष्ट करतात. त्यांच्या मते, नियत कर्म म्हणजे ते कर्म जे मनुष्याच्या वर्णाश्रमानुसार आणि प्रकृतीनुसार त्याच्या वाट्याला आलेले आहे. कर्म न करता, आळशी होऊन निष्क्रियपणे स्वस्थ बसण्यापेक्षा, आपले विहित कर्म करणे कधीही उत्तम. शरीर टिकवण्यासाठीही अन्न मिळवणे, खाणे, पचवणे ही कर्मे करावीच लागतात. त्यामुळे संन्यासाचा खोटा आव आणण्यापेक्षा मनुष्याने आपल्या अधिकाराप्रमाणे विहित कर्म करत राहावे, हाच खरा कर्मयोग आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा भावार्थ उलगडताना म्हणतात की, जो मनुष्य कर्म टाळतो, त्याचा केवळ आध्यात्मिकच नाही, तर व्यावहारिक स्तरावरही नाश होतो. माऊली समजावतात की, जर माणसाने कामच केले नाही, तर त्याला खायला अन्नही मिळणार नाही आणि त्याचे शरीरही टिकणार नाही. त्यामुळे, “मी काहीच करणार नाही” असा हट्ट धरून बसणे हा शुद्ध वेडेपणा आहे. स्वतःच्या स्वधर्मानुसार जे कर्तव्य वाट्याला आले आहे (जसे अर्जुनासाठी क्षात्रधर्म), ते निमूटपणे आणि योग्य प्रकारे करणे, हाच खरा शहाणपणा आहे.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• नियत कर्म (Prescribed Duty): प्रत्येक माणसाच्या जीवनात त्याच्या परिस्थितीनुसार आणि क्षमतेनुसार काही कर्तव्ये ठरलेली असतात (उदा. विद्यार्थ्यासाठी अभ्यास, सैनिकासाठी रक्षण, व्यावसायिकासाठी प्रामाणिक व्यापार). यालाच ‘नियत कर्म‘ म्हणतात. जे काम समोर आले आहे, ते प्रामाणिकपणे करणे हाच कर्मयोग आहे.
• कृतीचे महत्त्व (Action over Inaction): “काहीही न करण्यापेक्षा काहीतरी करणे नेहमी चांगले” (Action is always better than inaction). आळस किंवा निष्क्रियता माणसाला शारीरिक आणि मानसिक दृष्ट्या गंजवते. त्यामुळे सतत कार्यरत राहणे, हे प्रगतीचे लक्षण आहे.
• अस्तित्वासाठी संघर्ष (Survival demands Action): श्रीकृष्णांचा युक्तिवाद अत्यंत व्यावहारिक आहे. अध्यात्म बाजूला ठेवले, तरी जगण्यासाठी (पोट भरण्यासाठी) माणसाला काम करावेच लागते. जर तुम्ही श्वास घेणे, जेवणे ही कर्मे सोडत नाही, तर मग तुमच्या जबाबदाऱ्यांपासून पळ का काढता?

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला (आणि सर्व मानवांना) आळस आणि निष्क्रियता झटकून कामाला लागण्याचा अत्यंत स्पष्ट आदेश दिला आहे. आपले ठरलेले कर्तव्य (स्वधर्म) प्रामाणिकपणे करणे, हाच जीवनाचा आधार आहे. काम न करता केवळ पोकळ विचार करत बसल्याने माणसाचा शारीरिक आणि भौतिक स्तरावरही टिकाव लागू शकत नाही, हे इथे निःसंदिग्धपणे सिद्ध होते.

९. पुढील वाटचाल