अध्याय ३ रा – श्लोक – ११ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ११ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (१० व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितले की, प्रजापतीने सृष्टीच्या आरंभी यज्ञ आणि मानवांना एकत्रच निर्माण केले आणि यज्ञाद्वारे प्रगती करण्याचा आदेश दिला. आता साहजिकच हा प्रश्न पडतो की, हा यज्ञ नक्की कसा कार्य करतो? माणूस आणि निसर्ग (किंवा देव) यांच्यातील हे सहकार्य कसे चालते? या ११ व्या श्लोकात श्रीकृष्ण निसर्गाचा अत्यंत सुंदर ‘परस्पर सहकार्याचा सिद्धांत‘ (Principle of Mutual Co-operation) उलगडून दाखवत आहेत. माणूस निसर्गाला कसे देतो आणि निसर्ग माणसाला कसे परत करतो, याचा हा ‘विन-विन‘ (Win-Win) नियम आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।

परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥

संधी विग्रह

देवान् भावयत अनेन ते देवाः भावयन्तु वः ।

परस्परम् भावयन्तः श्रेयः परम् अवाप्स्यथ ॥ ११ ॥

३. शब्दार्थ

·        देवान् = देवांना (निसर्गाच्या शक्तींना)

·        भावयत = उन्नत करा / प्रसन्न करा / पुष्ट करा

·        अनेन = याने (या यज्ञाद्वारे / निष्काम कर्माद्वारे)

·        ते = ते

·        देवाः = देव (देवता / निसर्गशक्ती)

·        भावयन्तु = उन्नत करोत / प्रसन्न करोत

·        वः = तुम्हाला

·        परस्परम् = एकमेकांना

·        भावयन्तः = उन्नत करत / वाढवत

·        श्रेयः = कल्याण / हित

·        परम् = परम / सर्वोच्च

·        अवाप्स्यथ = प्राप्त कराल

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “या यज्ञाद्वारे (निष्काम कर्माद्वारे) तुम्ही देवांना प्रसन्न (उन्नत) करा आणि ते देव तुम्हाला प्रसन्न करोत. अशा प्रकारे एकमेकांना उन्नत करत तुम्ही सर्वजण परम कल्याणाला (सर्वोच्च हिताला) प्राप्त व्हाल.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना ‘देव‘ या शब्दाचा अर्थ निसर्गाच्या शक्ती (अग्नी, सूर्य, पर्जन्य, वायू) असा करतात. माणूस जेव्हा यज्ञ (विहित कर्म) करतो, तेव्हा तो निसर्गाच्या शक्तींना बळकट करत असतो. याच्या बदल्यात देवता (निसर्गशक्ती) माणसाला पाऊस, अन्न आणि सुख-समृद्धी देतात. अशा प्रकारे माणूस आणि देव यांच्यातील या देवाणघेवाणीतूनच जगाचे संतुलन टिकून राहते आणि दोघांचेही कल्याण होते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या श्लोकाचा अर्थ अत्यंत समर्पक दृष्टांतातून सांगितला आहे. माऊली म्हणतात की, हा देव आणि माणूस यांच्यातील एक अलिखित करार आहे. जसे आपण शेतात बी पेरतो आणि माती आपल्याला त्याचे भरघोस पीक परत देते; अगदी तसेच, आपण आपले कर्तव्य (यज्ञ) प्रामाणिकपणे केले, तर निसर्ग आपल्याला भरभरून देतो. हे परस्पर साहाय्य म्हणजेच खरी प्रगती आहे. जो स्वतःचे कर्तव्य करत नाही, त्याला निसर्गाकडून काहीही मिळवण्याचा अधिकार उरत नाही.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

·        देव आणि निसर्ग (Gods as Forces of Nature): येथे देव म्हणजे आकाशात बसलेली कोणतीही व्यक्ती नसून, आपल्या आजूबाजूला असलेल्या निसर्गाच्या शक्ती आहेत. आपण झाडे लावतो (यज्ञ), निसर्ग आपल्याला पाऊस आणि ऑक्सिजन देतो (देवांचा प्रसाद). आपण प्रदूषण थांबवतो, निसर्ग आपले आरोग्य चांगले ठेवतो. हाच खरा यज्ञ आहे.

·        विन-विन स्थिती (Win-Win Situation): जीवनात एकतर्फी काहीही चालत नाही. जर आपण समाजाला, कंपनीला किंवा निसर्गाला काही दिले, तरच ते आपल्याला परत करतील. ‘सहकार्य‘ (Co-operation) हाच प्रगतीचा मूळ मंत्र आहे.

·        परस्पर अवलंबित्व (Interdependence): जगात कोणीही स्वयंपूर्ण नाही. शेतकऱ्याला पावसाची गरज आहे आणि निसर्गाला संतुलनाची गरज आहे. एकमेकांना मदत करूनच आपण मोठी ध्येये साध्य करू शकतो.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले आहे की, मानवाची प्रगती ही निसर्गाच्या शोषणात नसून, निसर्गाच्या आणि समाजाच्या संवर्धनात आहे. आपले कर्तव्य दुसऱ्यासाठी प्रामाणिकपणे करणे आणि बदल्यात निसर्गाचा किंवा समाजाचा आशीर्वाद मिळवणे, या परस्पर सहकार्यातूनच सर्वोच्च कल्याण (भौतिक समृद्धी आणि मोक्ष) प्राप्त होते.

९. पुढील वाटचाल