श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील १२
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (११ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ‘माणूस आणि निसर्ग‘ यांच्यातील परस्पर सहकार्याचा अत्यंत सुंदर
नियम सांगितला. आपण आपले कर्तव्य (यज्ञ) केल्यास निसर्ग आपल्याला भरभरून देतो, हे तिथे स्पष्ट झाले. पण मनुष्य स्वभावात
एक मोठा दोष आहे; तो म्हणजे, एकदा सुख-समृद्धी मिळाली की माणूस ती
देणाऱ्याला (निसर्गाला किंवा समाजाला) विसरून जातो आणि सर्व गोष्टींवर केवळ
स्वतःचा हक्क सांगू लागतो. याच स्वार्थी आणि कृतघ्न प्रवृत्तीवर भगवान श्रीकृष्ण
या १२ व्या श्लोकात अत्यंत कडक शब्दांत प्रहार करत आहेत. जो समाजाकडून किंवा
निसर्गाकडून केवळ ‘घेतो‘ पण बदल्यात काहीही ‘देत नाही‘, अशा माणसाला गीतेने थेट ‘चोर‘ अशी पदवी दिली
आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः
।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः
॥ १२ ॥
संधी विग्रह
इष्टान् भोगान् हि वः देवाः दास्यन्ते यज्ञ-भाविताः ।
तैः दत्तान् अप्रदाय एभ्यः यः भुङ्क्ते स्तेनः एव सः ॥ १२ ॥
३. शब्दार्थ
- इष्टान् = इच्छित (हव्या
असलेल्या)
- भोगान् = भोगांना /
सुख-सुविधांना
- हि = खरोखरच
- वः = तुम्हाला
- देवाः = देव (निसर्गशक्ती)
- दास्यन्ते = देतील
- यज्ञ-भाविताः = यज्ञाने
(निस्वार्थ कर्माने) प्रसन्न झालेले
- तैः = त्यांनी (देवांनी
/ निसर्गाने)
- दत्तान् = दिलेल्या (गोष्टी)
- अप्रदाय = न देता (परत न
करता / वाटा न देता)
- एभ्यः = यांना (देवांना /
समाजाला)
- यः = जो (मनुष्य)
- भुङ्क्ते = उपभोगतो / स्वतःच
खातो
- स्तेनः = चोर
- एव = च (नक्कीच)
- सः = तो
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “यज्ञाने (तुमच्या
कर्तव्यपालनाने) प्रसन्न झालेले देव तुम्हाला इच्छित सुख-सुविधा खरोखरच देतील.
परंतु त्यांनी दिलेल्या या संपत्तीतील त्यांचा वाटा त्यांना (किंवा समाजाला) परत न
करता, जो केवळ स्वतःच ती
उपभोगतो, तो खरोखरच चोर
आहे.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात मानवी जीवनातील ‘ऋण‘
(Debt) या संकल्पनेवर प्रकाश टाकतात. त्यांच्या मते, माणसाला मिळणारे अन्न,
पाणी, हवा,
प्रकाश
हे सर्व देवतांनी (निसर्गाच्या शक्तींनी) दिलेले दान आहे. या दानाचे ऋण
फेडण्यासाठी माणसाने ‘पंचमहायज्ञ‘ {ब्रह्मयज्ञ, देवयज्ञ, पितृयज्ञ, भूतयज्ञ (वैश्वदेव यज्ञ) आणि मनुष्ययज्ञ (अतिथियज्ञ)} किंवा आपले विहित कर्तव्य करणे आवश्यक आहे. जो माणूस हे ऋण फेडत नाही आणि
निसर्गाची संपत्ती केवळ स्वतःच्या भोगासाठी वापरतो, तो देवतांच्या आणि समाजाच्या संपत्तीचे
अपहरण करणारा ‘चोर‘ (स्तेन) ठरतो. असा माणूस आध्यात्मिक आणि
व्यावहारिक अशा दोन्ही पातळ्यांवर गुन्हेगार आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ समजावताना माणसाच्या
कृतघ्नतेवर बोट ठेवतात. माऊली म्हणतात की,
निसर्गाने
दिलेल्या संपत्तीवर केवळ स्वतःच्या मालकीचा शिक्का मारणे हा मोठा अपराध आहे. जो
माणूस देवाने दिलेले धन स्वतःच खातो आणि देवाला किंवा समाजाला त्याचा वाटा देत
नाही, तो कृतघ्न आहे. अशा
चोराला या जगात तर मान मिळत नाहीच,
पण
परलोकातही त्याला शांती मिळत नाही. दिलेले धन समाजाच्या कल्याणासाठी खर्च न करता
केवळ तिजोरीत दडवून ठेवणे, हे एका अर्थाने
निसर्गाशी केलेली प्रतारणाच आहे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- निसर्गाचा
कर (Ecological
& Social Tax): आपण
सरकारला टॅक्स देतो, कारण आपण
देशाच्या सुविधा वापरतो. जर टॅक्स बुडवला तर आपण ‘चोर‘ (Tax Evader) ठरतो. अगदी तसेच, आपण निसर्गाची हवा, पाणी आणि समाजाची
सुरक्षा वापरतो. याचे भाडे म्हणजेच ‘यज्ञ‘ (सत्कर्म). जो
माणूस हा ‘निसर्गाचा
कर‘ चुकवतो, तो गीतेच्या नजरेत
‘चोर‘ आहे.
- कृतघ्नता
(Ingratitude): जगात
कृतघ्नतेसारखे दुसरे पाप नाही. ज्या समाजाने आपल्याला मोठे केले, ज्या निसर्गाने
जगवले, त्यांच्याबद्दल
कृतज्ञता न बाळगणे आणि “हे सर्व मी माझ्या एकट्याच्या कर्तृत्वाने
मिळवले आहे” असा अहंकार बाळगून फुकट खाण्याची प्रवृत्ती ठेवणे, ही अत्यंत हीन
मानसिकता आहे.
- देण्याची
वृत्ती (The Spirit
of Giving): आजच्या
कॉर्पोरेट जगात ज्याला ‘CSR’
(Corporate Social Responsibility) किंवा ‘Pay it forward’ म्हणतात, तोच हा विचार आहे.
आपल्याला मिळालेल्या संपत्तीत,
बुद्धीत आणि ज्ञानात गरिबांचा आणि समाजाचा वाटा आहे. तो त्यांना देणे हा
त्यांच्यावर उपकार नसून, ते आपले
कर्तव्य आहे.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी कर्माचा अत्यंत कठोर
सिद्धांत मांडला आहे. घेण्यावर नव्हे तर ‘देण्यावर‘ समाजाचा समतोल अवलंबून आहे. जो माणूस
निसर्गाकडून आणि समाजाकडून केवळ घेतो पण बदल्यात काहीही देत नाही (स्वतःचे कर्तव्य
करत नाही), तो निसर्गाच्या
न्यायालयात गुन्हेगार (चोर) ठरतो. त्यामुळे मिळवलेल्या संपत्तीतील काही भाग परत
करण्याची वृत्ती माणसाने बाळगलीच पाहिजे. आजच्या आधुनिक काळात या पंचमहायज्ञांकडे
केवळ ‘कर्मकांड‘ म्हणून न पाहता एका विस्तारित
जीवनशैलीच्या रूपात पाहता येते.
आधुनिक काळातील पञ्चमहायज्ञ म्हणजे
- स्वतःचे
ज्ञान सतत अद्ययावत ठेवणे (ब्रह्मयज्ञ)
- पर्यावरणाचे
रक्षण करणे (देवयज्ञ)
- ज्येष्ठ
नागरिकांची आणि आई-वडिलांची काळजी घेणे (पितृयज्ञ)
- प्राणी
आणि निसर्गाशी प्रेमाने वागणे (भूतयज्ञ)
- सामाजिक
बांधिलकी जपत गरजूंची मदत करणे (मनुष्ययज्ञ)
थोडक्यात सांगायचे तर, माणसाने केवळ स्वतःचा स्वार्थ न पाहता
संपूर्ण विश्वाप्रती असलेली आपली जबाबदारी ओळखणे, म्हणजेच
पंचमहायज्ञ होय.
९. पुढील वाटचाल
“जो समाजाला आणि
देवाला वाटा न देता स्वतःच खातो,
तो
चोर आहे,” हे स्पष्ट
झाल्यावर आता दुसरा पैलू समोर येतो. मग जो माणूस हा निसर्गाचा कर प्रामाणिकपणे
चुकवतो, म्हणजेच जो आधी
देवाला/समाजाला अर्पण करतो आणि नंतर ‘उरलेले‘ स्वतःसाठी घेतो, त्याचे काय होते? याचे अत्यंत सुंदर आणि दिलासादायक उत्तर
भगवान श्रीकृष्ण पुढील १३ व्या श्लोकात देतील. तिथे ते ‘यज्ञशिष्टामृतभुज:‘ (यज्ञातील उरलेले अन्न खाणारे) या अत्यंत
महत्त्वाच्या संकल्पनेचे वर्णन करतील आणि सांगतील की अशी वृत्ती ठेवणारे लोक सर्व
पापांतून कसे मुक्त होतात, तर केवळ
स्वतःसाठी अन्न शिजवणारे कसे पापच भक्षण करतात.