अध्याय ३ रा – श्लोक – १३ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील १३ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (१२ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, जो मनुष्य निसर्गाने आणि समाजाने दिलेल्या संपत्तीचा वाटा त्यांना परत करत नाही आणि केवळ स्वतःच उपभोगतो, तो ‘चोर‘ आहे. यावर साहजिकच असा विचार येतो की, मग जो प्रामाणिक माणूस आधी निसर्गाचा आणि समाजाचा वाटा (यज्ञ) देतो आणि नंतर उरलेले स्वतः ग्रहण करतो, त्याची काय गती होते? तसेच, जे लोक अत्यंत स्वार्थीपणे केवळ स्वतःसाठीच जगतात, त्यांच्या पदरात काय पडते? या १३ व्या श्लोकात श्रीकृष्ण अत्यंत मार्मिक शब्दांत ‘प्रसाद‘ आणि ‘पाप‘ यातील फरक समजावून सांगत आहेत. अन्नाकडे आणि संपत्तीकडे पाहण्याचा माणसाचा दृष्टिकोन कसा असावा, याचा हा एक उत्तम वस्तुपाठ आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।

भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ १३ ॥

संधी विग्रह

यज्ञ-शिष्ट-अशिनः सन्तः मुच्यन्ते सर्व-किल्बिषैः ।

भुञ्जते ते तु अघम् पापाः ये पचन्ति आत्म-कारणात् ॥ १३ ॥

३. शब्दार्थ

• यज्ञ-शिष्ट-अशिनः = यज्ञातील उरलेले अन्न खाणारे (यज्ञशेष भक्षण करणारे)
• सन्तः = सत्पुरुष / सज्जन
• मुच्यन्ते = मुक्त होतात
• सर्व-किल्बिषैः = सर्व पापांतून (किल्बिष = पाप/दोष)
• भुञ्जते = खातात / भक्षण करतात
• ते = ते (लोक)
• तु = परंतु
• अघम् = पाप
• पापाः = पापी लोक
• ये = जे
• पचन्ति = शिजवतात (अन्न तयार करतात)
• आत्म-कारणात् = केवळ स्वतःसाठी / स्वतःच्या स्वार्थासाठी

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “यज्ञातील उरलेले अन्न (यज्ञशेष) ग्रहण करणारे सज्जन सर्व पापांतून मुक्त होतात; परंतु जे पापी लोक केवळ स्वतःचे पोट भरण्यासाठीच अन्न शिजवतात, ते खरोखरच केवळ पापाचेच भक्षण करतात.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात मानवी जीवनातील दैनंदिन पापांची (किल्बिष) अत्यंत सूक्ष्म संकल्पना मांडतात. त्यांच्या मते, गृहस्थाश्रमी माणसाकडून रोजच्या जगण्यात नकळतपणे हिंसा घडत असते. याला शास्त्रात ‘पंचसूना‘ (पाच हिंसेची स्थाने) म्हटले आहे — चूल, जाते (दळणाचे साधन), केरसुणी, उखळ-मुसळ आणि पाण्याचा माठ. या पाच ठिकाणी नकळतपणे सूक्ष्म जीवांची हत्या होत असते. या अपरिहार्य पापांतून मुक्त होण्यासाठी माणसाने ‘पंचमहायज्ञ‘ (ज्याचा उल्लेख मागील श्लोकात आला आहे) करणे आवश्यक आहे. जो माणूस हा यज्ञ करून उरलेले अन्न खातो, तो या सर्व पापांतून मुक्त होतो. पण जो हा यज्ञ करत नाही, तो त्या पापांचा धनी तर होतोच, शिवाय स्वार्थाचे नवीन पापही जोडतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी ‘आत्मकारणात्‘ (केवळ स्वतःसाठी जगणे) या प्रवृत्तीवर कडाडून टीका केली आहे. माऊली समजावतात की, हे सर्व विश्व ईश्वराचे आहे आणि इथली संपत्ती ही ईश्वराचीच आहे. त्यामुळे घरात जे काही अन्न शिजते, ते आधी ईश्वराला आणि अतिथींना (समाजाला) अर्पण करणे हा कृतज्ञतेचा भाग आहे. जो माणूस देवाला नैवेद्य न दाखवता किंवा गरिबाला न देता केवळ स्वतःसाठीच ताट वाढून घेतो, तो अन्न नाही तर ‘पाप‘ खात असतो. अशा माणसाची संपत्ती ही त्याच्यासाठी विषासमान ठरते. याउलट, जो वाटून खातो, त्याच्यासाठी ते अन्न ‘अमृत‘ (प्रसाद) बनते.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• प्रसादाची भावना (The Power of Prasad): प्रसाद म्हणजे केवळ गोड पदार्थ नाही. जेव्हा आपण आपली कमाई, आपले ज्ञान किंवा आपले अन्न प्रथम ईश्वराला आणि समाजाला अर्पण करतो, आणि नंतर ‘उरलेला भाग‘ अत्यंत कृतज्ञतेने स्वीकारतो, तेव्हा ती प्रत्येक गोष्ट ‘प्रसाद‘ बनते. प्रसादात अहंकार नसतो आणि हावरटपणाही नसतो. ही वृत्ती माणसाला मानसिक शांती देते.
• स्वार्थ म्हणजे पाप (Selfishness is Sin): गीतेच्या मते पाप म्हणजे केवळ कोणाचा खून करणे किंवा चोरी करणे नव्हे. केवळ स्वतःच्या कुटुंबाचा आणि स्वतःच्या पोटाचा विचार करणे, समाजाप्रती कोणतीही देण्याची भावना (Sharing) न ठेवणे, हेच सर्वात मोठे पाप आहे. ‘ये पचन्त्यात्मकारणात्‘ हे आजच्या काळात केवळ संपत्ती गोळा करणाऱ्या आणि टॅक्स बुडवणाऱ्या प्रवृत्तीला लागू पडते.
• अन्न तसे मन (Food and Consciousness): आपण जे खातो, त्याचा थेट परिणाम आपल्या विचारांवर होतो. स्वार्थाने, भ्रष्टाचाराने किंवा दुसऱ्याचा हक्क मारून मिळवलेले अन्न शरीराचे पोषण करू शकेल, पण ते मनाला दूषित करते (भुञ्जते ते त्वघं). वाटून खाल्लेले अन्न सात्त्विकता वाढवते.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी एक अत्यंत स्पष्ट आणि कठोर सामाजिक व नैतिक नियम घालून दिला आहे. संपत्ती आणि अन्न यावर केवळ आपलाच हक्क नाही; त्यात निसर्गाचा आणि समाजाचाही वाटा आहे. तो वाटा आधी अर्पण करून उरलेले ग्रहण करणारा मनुष्य सात्त्विक आणि पापमुक्त ठरतो. याउलट, सर्व काही केवळ स्वतःसाठीच ओरबाडण्याची वृत्ती माणसाला आध्यात्मिक आणि नैतिक अधोगतीकडे घेऊन जाते.

९. पुढील वाटचाल