श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील १८
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (१७ व्या) श्लोकात आपण पाहिले की, आत्मज्ञानी आणि आत्मसंतुष्ट माणसाला
कोणतेही विहित कर्तव्य (कर्म) शिल्लक राहत नाही. यावर साहजिकच असा प्रश्न निर्माण
होतो की, “असा ज्ञानी
माणूस जर जगात कर्म करत असेल, तर त्यामागे
त्याचा काही स्वार्थ असतो का? आणि जर त्याने
कर्म केले नाही, तर त्याला काही
पाप किंवा तोटा सहन करावा लागतो का?”
या
१८ व्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण याच प्रश्नाचे उत्तर देत आहेत. ते स्पष्ट करतात
की, आत्मज्ञानी महापुरुष हा
पूर्णपणे स्वतंत्र आणि स्वयंपूर्ण असतो. त्याचे कर्म करणे किंवा न करणे हे
कोणत्याही लाभावर किंवा भीतीवर अवलंबून नसते.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥
संधी विग्रह
न एव तस्य कृतेन अर्थः न अकृतेन इह कश्चन ।
न च अस्य सर्व-भूतेषु कश्चित् अर्थ-व्यपाश्रयः ॥ १८ ॥
३. शब्दार्थ
- न = नाही
- एव = नक्कीच / खरोखर
- तस्य = त्याचा (त्या
ज्ञानी महापुरुषाचा)
- कृतेन = कर्म केल्याने
- अर्थः = लाभ / प्रयोजन /
स्वार्थ
- न = नाही
- अकृतेन = कर्म न केल्याने
- इह = या जगात
- कश्चन = कोणताही (तोटा
किंवा दोष)
- न = नाही
- च = आणि
- अस्य = याचा (या ज्ञानी
माणसाचा)
- सर्व-भूतेषु = सर्व
प्राणीमात्रांच्या ठिकाणी (किंवा कोणत्याही वस्तूत)
- कश्चित् = कोणताही
- अर्थ-व्यपाश्रयः = स्वार्थासाठी
अवलंबून असणे / आश्रय घेणे
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “त्या आत्मज्ञानी
महापुरुषाचा या जगात कर्म करण्यामागे कोणताही स्वार्थ (लाभ) नसतो आणि कर्म न
केल्याने त्याचे कोणतेही नुकसान (किंवा पाप) होत नाही; तसेच,
स्वतःच्या
कोणत्याही प्रयोजनासाठी तो कोणत्याही प्राणीमात्रावर अवलंबून नसतो.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात अत्यंत स्पष्ट
शब्दांत सांगतात की, अज्ञानी माणूस
पाप लागण्याच्या भीतीने किंवा पुण्य मिळवण्याच्या आशेने कर्म करतो. परंतु जो
आत्मज्ञानी झाला आहे, तो या
पाप-पुण्याच्या द्वंद्वाच्या पलीकडे गेलेला असतो. त्याला कर्म करून नवीन काही
मिळवायचे नसते आणि कर्म सोडल्याने त्याचे काहीही बिघडत नसते. ब्रह्मापासून ते एका
सूक्ष्म किड्यापर्यंत कोणत्याही जीवावर तो आपल्या सुखासाठी अवलंबून नसतो. त्याची
ही अवस्था म्हणजे खऱ्या अर्थाने ‘पूर्ण
स्वातंत्र्य‘ (Absolute
Freedom) आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या ज्ञानी पुरुषाची अवस्था अत्यंत
सुंदर शब्दांत मांडली आहे. माऊली म्हणतात की,
ज्याप्रमाणे
पूर आल्यावर सर्वत्र पाणीच पाणी होते,
तेव्हा
विहिरीची किंवा तळ्याची वेगळी गरज भासत नाही,
त्याचप्रमाणे
ज्याला आत्मज्ञानाचा महासागर मिळाला आहे,
त्याला
छोट्या-मोठ्या कर्मांची गरज उरत नाही. त्याचे कर्म त्याच्याकडून सहजपणे गळून पडते.
त्याला कर्म केल्याने काही पुण्य मिळत नाही आणि न केल्याने पाप लागत नाही. तो या
सर्वांच्या पलीकडे जाऊन स्वतःच्याच आनंदात परिपूर्ण झालेला असतो.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- खरे
स्वातंत्र्य (True
Independence): आपण
सर्वजण सुखासाठी कोणावर तरी अवलंबून असतो (व्यक्ती, पैसा, समाज किंवा
परिस्थिती). पण खरा ज्ञानी तोच आहे ज्याचा ‘अर्थव्यपाश्रय:‘
(अवलंबित्व) संपला आहे. जो आतून पूर्ण आहे, त्याला बाहेरून कोणाच्याही आधाराची गरज भासत नाही.
- फायदे आणि
तोटे यापलीकडे (Beyond
Gain and Loss): सामान्य
माणूस प्रत्येक कामात ‘यात माझा
काय फायदा?’ हा विचार
करतो. पण या श्लोकातील ज्ञानी माणूस लाभाच्या आशेने किंवा नुकसानीच्या भीतीने
काम करत नाही. तो जे काही करतो,
ते केवळ लोकसंग्रहासाठी (जगाच्या कल्याणासाठी) अत्यंत सहजपणे करतो.
- भीतीमुक्त
जीवन (A Life free
of Guilt): आपल्याला
सतत भीती असते की आपण एखादे काम केले नाही, तर लोक काय म्हणतील किंवा आपले काही नुकसान होईल.
ज्ञानी माणूस या अपराधीपणाच्या भावनेतून (Guilt) आणि जगण्याच्या स्पर्धेतून पूर्णपणे मुक्त असतो. तो
स्वतःच्या अटींवर आणि अत्यंत शांतपणे जगतो.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी सिद्ध पुरुषाची (ज्ञानी
माणसाची) सर्वोच्च अवस्था वर्णन केली आहे. असा माणूस कर्माच्या आणि फळाच्या
साखळीतून पूर्णपणे मुक्त झालेला असतो. तो जगात राहतो, पण जगावर अवलंबून नसतो. त्याचे कर्म करणे
किंवा न करणे हे कोणत्याही स्वार्थाने प्रेरित नसते, तर ती एका पूर्णत्वाची सहज अवस्था असते.
९. पुढील वाटचाल
“ज्ञानी माणसाला
कोणतेही कर्तव्य उरत नाही आणि तो कर्माच्या पलीकडे गेला आहे,” हे ऐकल्यावर
अर्जुनाच्या मनात एक पळवाट निर्माण होऊ शकते. अर्जुन विचार करू शकतो की, “मग मी सुद्धा युद्ध
सोडून ज्ञानी माणसासारखे शांत का बसू नये?”
पण
श्रीकृष्ण अर्जुनाची ही मानसिक अवस्था ओळखून आहेत. अर्जुन अजून आत्मज्ञानी झालेला
नाही, तो अजूनही अज्ञानात आणि
मोहात अडकलेला आहे. त्यामुळे भगवान श्रीकृष्ण पुढील १९ व्या श्लोकात अर्जुनाला
(आणि आपल्यासारख्या सामान्य साधकाला) एक अत्यंत थेट आणि व्यावहारिक आदेश देणार
आहेत. तिथे ते सांगतील की,
“म्हणून तू फळाची आसक्ती सोडून तुझे कर्तव्य (कर्म) सतत करत राहा.”
अनासक्त होऊन कर्म केल्याने माणूस परमेश्वरापर्यंत कसा पोहोचतो, याचा अंतिम आणि स्पष्ट आदेश पुढील श्लोकात
पाहायला मिळेल.