श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील १९
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (१८ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले
की, आत्मज्ञानी माणसाला
कोणतेही कर्तव्य उरत नाही आणि तो कर्माच्या पलीकडे गेलेला असतो. हे ऐकल्यावर
अर्जुनासारख्या सामान्य साधकाच्या मनात साहजिकच विचार आला की, “मग मी सुद्धा युद्ध
सोडून ज्ञानी माणसासारखे शांत का बसू नये?”
परंतु
श्रीकृष्ण अर्जुनाची ही अवस्था ओळखून आहेत. अर्जुन अजून आत्मज्ञानी झालेला नाही; तो मोहात आणि शोकात अडकलेला आहे. अज्ञानी
माणसाने ज्ञानी माणसाची केवळ बाह्य नक्कल करून चालत नाही. त्यामुळे, अर्जुनाने (आणि सर्वसामान्य माणसाने) त्या
सर्वोच्च स्थितीपर्यंत पोहोचण्यासाठी नेमके काय करावे, याचा अत्यंत स्पष्ट, थेट आणि व्यावहारिक आदेश भगवान श्रीकृष्ण
या १९ व्या श्लोकात देत आहेत. हा श्लोक म्हणजे कर्मयोगाचा सर्वात मोठा आणि अंतिम
सिद्धांत आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥
संधी विग्रह
तस्मात् असक्तः सततम् कार्यम् कर्म समाचर ।
असक्तः हि आचरन् कर्म परम् आप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥
३. शब्दार्थ
- तस्मात् = म्हणून / त्या
कारणास्तव
- असक्तः = आसक्तीरहित होऊन /
फळाची इच्छा न ठेवता
- सततम् = नेहमी / निरंतर
- कार्यम् = करण्यायोग्य / जे
करणे कर्तव्य आहे असे
- कर्म = कर्म
- समाचर = उत्तम प्रकारे कर
/ आचरण कर
- असक्तः = अनासक्त राहून
- हि = खरोखरच / कारण
- आचरन् = आचरण करणारा (कर्म
करणारा)
- कर्म = कर्म
- परम् = परमेश्वराला /
सर्वोच्च स्थितीला (मोक्षाला)
- आप्नोति = प्राप्त करतो
- पूरुषः = मनुष्य
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “म्हणून तू सर्व प्रकारची
आसक्ती सोडून आपले विहित (ठरलेले) कर्तव्य निरंतर उत्तम प्रकारे करत राहा; कारण आसक्तीरहित होऊन कर्म करणारा मनुष्य
खरोखरच परमेश्वराला (मोक्षाला) प्राप्त होतो.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात अत्यंत महत्त्वाचा
टप्पा विशद करतात. त्यांच्या मते,
अज्ञानी
माणसासाठी ‘कर्मयोग‘ हाच ज्ञानयोगापर्यंत पोहोचण्याचा एकमेव
रस्ता आहे. जोपर्यंत मनात फळाची आसक्ती आहे,
तोपर्यंत
अंतःकरण शुद्ध होत नाही. त्यामुळे श्रीकृष्णांचा आदेश आहे की, तू ‘असक्त:‘ (अनासक्त) होऊन तुझे कर्तव्य कर. असे
केल्याने ‘सत्त्वशुद्धी‘ (मनाची शुद्धता) होते. आणि एकदा मन शुद्ध
झाले की, त्या शुद्ध अंतःकरणात
आत्मज्ञान प्रकट होते आणि मनुष्य ‘परम‘ (मोक्ष किंवा परमेश्वर) पदाला प्राप्त होतो.
कर्मातून मुक्तीकडे जाणारा हा अत्यंत सुरक्षित मार्ग आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ समजावताना सांगतात
की, ज्याप्रमाणे एखादा
माणूस स्वतःचा कोणताही वैयक्तिक स्वार्थ न ठेवता, केवळ ईश्वराची सेवा म्हणून आपले काम करतो, तसा तू कर. माऊली म्हणतात की, जे लोक फळाची आशा सोडून केवळ कर्तव्य
म्हणून आपले काम करतात, त्यांना ते काम
कधीही ओझे वाटत नाही. असे निष्काम कर्म माणसाला बांधत नाही, तर तेच कर्म त्याला थेट परमात्म्याच्या
चरणांपर्यंत घेऊन जाते. कर्माचा उद्देश फळ मिळवणे हा नसून, ईश्वराशी एकरूप होणे हा आहे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- तस्मात् (The Power of ‘Therefore’): ‘तस्मात्‘ म्हणजे ‘म्हणून‘. जेव्हा हे सिद्ध
झाले आहे की कर्म टाळणे शक्य नाही आणि स्वार्थी कर्माने पाप लागते, तेव्हा उरलेला
एकमेव मार्ग म्हणजे — ‘कर्म करा, पण आसक्ती शिवाय‘. हा जीवनाचा अत्यंत
तार्किक निष्कर्ष आहे.
- असक्तः
समाचर (Detached
Execution): काम
करायचे तर ते ‘समाचर‘ (सम्यक् आचर — १००%
क्षमतेने आणि उत्तम प्रकारे) करायचे,
पण ‘असक्त:‘ (अनासक्त) राहून.
याचा अर्थ असा की, प्रक्रियेवर
पूर्ण लक्ष केंद्रित करा, पण
निकालाची चिंता करू नका (Process
over Result). यामुळे तणाव (Stress)
आणि थकवा (Burnout) येत नाही.
- परमाप्नोति
(The Ultimate
Success): हा
निसर्गाचा एक मोठा विरोधाभास (Paradox)
आहे. जो माणूस यशाच्या मागे धावतो,
त्याला अनेकदा दुःख मिळते. पण जो माणूस यशाची (फळाची) आसक्ती सोडून केवळ
आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे करतो,
यश आणि सर्वोच्च शांती (परम) त्याच्याच पायाशी चालून येते.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला कृतीशीलतेचा (Action) अत्यंत स्पष्ट आदेश
दिला आहे. संन्यास घेण्याचा किंवा कर्तव्य टाळण्याचा विचार सोडून दे आणि केवळ
फळाची आसक्ती बाजूला ठेवून तुझे ठरलेले काम (युद्ध) पूर्ण क्षमतेने कर, हाच जीवनातील सर्वोच्च यशाचा आणि मुक्तीचा
एकमेव मार्ग आहे.
९. पुढील वाटचाल
“अनासक्त होऊन
कर्म केल्याने माणूस परमेश्वराला प्राप्त होतो,” हा सिद्धांत श्रीकृष्णांनी सांगितला. पण यावर अर्जुनाच्या
मनात एक अत्यंत तार्किक शंका येऊ शकते की,
“केवळ कर्म करत राहून कोणी मोक्षाला गेल्याचा इतिहासात काही पुरावा आहे का? की हा फक्त एक तात्त्विक विचार आहे? खरोखर कोणी असे निष्काम कर्म करून परमपद
मिळवले आहे का?” या अत्यंत
रास्त शंकेचे निरसन भगवान श्रीकृष्ण पुढील २० व्या श्लोकात करणार आहेत. तिथे ते
इतिहासातील अत्यंत प्रसिद्ध उदाहरण देतील: “कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता
जनकादयः…” (राजा जनक आणि
इतर अनेक महापुरुषांनी केवळ कर्माद्वारेच परमसिद्धी मिळवली आहे). ‘लोकसंग्रह‘ (जगाचे कल्याण) या अत्यंत महत्त्वाच्या संकल्पनेचा उदय पुढील
श्लोकात पाहायला मिळेल.