श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील २६
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (२५ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले
की, अज्ञानी लोक जसे
स्वार्थाने आणि फळाच्या आशेने कर्म करतात,
तसेच
कर्म ज्ञानी माणसाने ‘लोकसंग्रहासाठी‘ (जगाच्या कल्याणासाठी) अनासक्त राहून करावे.
पण येथे एक महत्त्वाचा व्यावहारिक प्रश्न निर्माण होतो,
“जर सामान्य (अज्ञानी) लोक चुकीच्या हेतूने (आसक्तीने) कर्म करत असतील, तर ज्ञानी माणसाने त्यांना लगेच सत्य
सांगून ते कर्म करण्यापासून परावृत्त करावे का? त्यांना ‘सर्व कर्मे
सोडून संन्यास घ्या‘ असा उपदेश
करावा का?” या प्रश्नावर
भगवान श्रीकृष्ण या २६ व्या श्लोकात अत्यंत परिपक्व असे सामाजिक आणि मानसशास्त्रीय
उत्तर देतात. एक उत्तम नेता किंवा मार्गदर्शक कसा असावा, याचे गुपित या श्लोकात दडलेले आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ २६
॥
संधी विग्रह
न बुद्धि-भेदम् जनयेत् अज्ञानाम् कर्म-सङ्गिनाम् ।
जोषयेत् सर्व-कर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥
३. शब्दार्थ
- न = नाही
- बुद्धि-भेदम् = बुद्धीत गोंधळ
किंवा संभ्रम
- जनयेत् = निर्माण करावा
- अज्ञानाम् = अज्ञानी लोकांच्या
- कर्म-सङ्गिनाम् = कर्मामध्ये (आणि
फळाच्या आशेमध्ये) आसक्त असलेल्यांच्या
- जोषयेत् = त्यांना (आनंदाने)
कर्मात प्रवृत्त करावे / प्रोत्साहन द्यावे
- सर्व-कर्माणि = सर्व कर्मे (स्वतः
करत)
- विद्वान् = ज्ञानी माणसाने
- युक्तः = योगयुक्त
(अनासक्त) राहून
- समाचरन् = चांगल्या प्रकारे
आचरण करत
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्ञानी माणसाने कर्मामध्ये
आणि त्याच्या फळामध्ये आसक्त असलेल्या अज्ञानी लोकांच्या बुद्धीत संभ्रम (गोंधळ)
निर्माण करू नये. उलट, ज्ञानी माणसाने
स्वतः अनासक्त (योगयुक्त) राहून सर्व कर्मे उत्तम प्रकारे करावीत आणि त्या अज्ञानी
लोकांकडूनही ती कर्मे आनंदाने करवून घ्यावीत.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य आपल्या भाष्यात ‘बुद्धिभेद‘ या शब्दाचा अत्यंत मार्मिक अर्थ सांगतात. अज्ञानी माणसाची
श्रद्धा अशी असते की, “मी हे काम केले
की मला हे फळ मिळेल.” जर ज्ञानी माणसाने त्याला अचानक वेदान्त सांगायला
सुरुवात केली आणि “कर्माचे फळ मिथ्या आहे, सर्व सोडून दे” असे म्हटले, तर तो अज्ञानी माणूस गोंधळून जाईल. त्याची
कर्मावरील श्रद्धा उडेल, पण तो पूर्ण
ज्ञानीही झालेला नसेल. परिणामी,
तो
काम करणे सोडून देईल आणि आळशी बनेल. म्हणूनच,
ज्ञानी
माणसाने त्याला शब्दांनी उपदेश करण्यापेक्षा,
स्वतः
उत्तम प्रकारे कर्म करून त्याला कृतीतून दिशा दाखवावी.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या श्लोकावर भाष्य करताना अतिशय
सुंदर दृष्टांत दिला आहे. माऊली म्हणतात की,
अंधाऱ्यातून
जाणाऱ्या आंधळ्या माणसाला प्रकाशाचे वर्णन सांगण्यात काहीच अर्थ नसतो, तर त्याचा हात धरून त्याला योग्य
मार्गावरून हळूहळू पुढे न्यावे लागते. लहान मुलाला जसे त्याच्याच खेळात रमत-गमत
शिकवावे लागते, तसेच अज्ञानी
माणसांच्या पातळीवर जाऊन ज्ञानी माणसाने वागावे. त्यांना ज्ञानाचे जड डोस पाजून
त्यांना कर्मापासून दूर करू नये,
तर
त्यांच्या सोबत काम करत करत त्यांची वृत्ती हळूहळू शुद्ध करावी.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- शब्दांपेक्षा
कृती प्रभावी (Action
Speaks Louder): लोक
तुम्ही काय बोलता यावर विश्वास ठेवत नाहीत, तर तुम्ही काय करता हे पाहून अनुकरण करतात. जर एखाद्या
बॉसला किंवा नेत्याला आपल्या टीमकडून निस्वार्थ आणि उत्तम काम हवे असेल, तर त्याने आधी
स्वतः तसे काम करून दाखवले पाहिजे. ‘समाचरन्‘ (स्वतः आचरण करून)
हा नेतृत्वाचा सर्वोच्च गुण आहे.
- पात्रतेनुसार
उपदेश (Selective
Advice): प्रत्येक
माणसाची वैचारिक पातळी वेगळी असते. एखाद्या शाळकरी मुलाला “जग हे माया
आहे, परीक्षेत
काय ठेवलेय?” असे
तत्त्वज्ञान सांगणे हा ‘बुद्धिभेद‘ आहे. यामुळे तो
अभ्यासापासून भरकटेल. ज्याची जशी क्षमता आहे, तसे त्याला योग्य कर्माला लावून प्रोत्साहन देणे (जोषयेत्) हे
खऱ्या मार्गदर्शकाचे लक्षण आहे.
- परिवर्तन
हळूहळू होते: आसक्तीकडून
अनासक्तीकडे जाण्याचा प्रवास एका रात्रीत होत नाही. अज्ञानी माणसाचा कामातील
उत्साह मोडायचा नसतो, तर त्या
उत्साहाला फळाच्या आशेवरून हटवून कर्तव्याच्या भावनेकडे वळवायचे असते.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी एक उत्कृष्ट ‘लीडरशिप मॅन्युअल‘ दिले आहे. खरा ज्ञानी तो नाही जो स्वतःचे
ज्ञान पाजळून इतरांना गोंधळात टाकतो;
खरा
ज्ञानी तो आहे जो समाजाच्या तळागाळातील माणसाच्या पातळीवर उतरून, त्याला त्याच्या कर्मात आनंद शोधायला
लावतो. अज्ञानी माणसाचा कामातील वेग न थांबवता, केवळ त्या वेगाला योग्य ‘दिशा‘ देण्याचे काम
ज्ञानी माणसाने स्वतःच्या उदाहरणावरून करावे,
हाच
या श्लोकाचा मूळ गाभा आहे.
९. पुढील वाटचाल
“ज्ञानी माणसाने
अनासक्त राहून कर्म करावे आणि अज्ञानी माणसालाही कामात प्रवृत्त करावे” हे
आता पूर्णपणे स्पष्ट झाले. पण इथे एक अतिशय सूक्ष्म तात्विक प्रश्न उभा राहतो:
“जर ज्ञानी आणि अज्ञानी दोघेही कर्म करत आहेत, तर अज्ञानी माणूस त्या कर्मात का अडकतो आणि ज्ञानी माणूस
त्यातून मुक्त कसा राहतो? कर्माचे हे
बंधन नक्की कशामुळे निर्माण होते?”
या
अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर भगवान श्रीकृष्ण पुढील २७ व्या श्लोकात देणार
आहेत. तिथे ते सांगतील की, खऱ्या अर्थाने
कर्म ‘प्रकृतीचे गुण‘ करत असतात, पण अज्ञानी माणूस अहंकाराने “मीच कर्ता आहे” असे
मानून त्यात अडकतो (प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः
कर्माणि सर्वशः…). कर्माच्या या गुंतागुंतीचे मानसशास्त्र आपण पुढील
श्लोकात पाहू.