अध्याय ३ रा – श्लोक – २७ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील २७ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (२६ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, ज्ञानी माणसाने अज्ञानी लोकांचा कर्मातील उत्साह न मोडता, त्यांना योग्य दिशा दाखवावी. पण आता येथे एक अत्यंत मूलभूत आणि तात्विक प्रश्न निर्माण होतो: “ज्ञानी आणि अज्ञानी दोघेही कामच करत आहेत, तर मग अज्ञानी माणूस त्या कर्मात का अडकतो आणि ज्ञानी माणूस त्यातून मुक्त कसा राहतो? कर्माचे हे बंधन नक्की कशामुळे निर्माण होते?” या प्रश्नाचे उत्तर भगवान श्रीकृष्ण या २७ व्या श्लोकात देत आहेत. मानवी दुःखाचे, तणावाचे आणि कर्माच्या बंधनाचे मूळ कारण ‘अहंकार‘ (मी-पण) कसे आहे, हे या श्लोकातून अतिशय स्पष्टपणे उलगडते.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।

अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ २७ ॥

संधी विग्रह

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।

अहङ्कार-विमूढात्मा कर्ता अहम् इति मन्यते ॥ २७ ॥

३. शब्दार्थ

• प्रकृतेः = प्रकृतीच्या (मायेच्या किंवा निसर्गाच्या)
• क्रियमाणानि = केली जाणारी
• गुणैः = गुणांद्वारे (सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांद्वारे)
• कर्माणि = सर्व कर्मे
• सर्वशः = सर्व प्रकारे
• अहङ्कार-विमूढात्मा = अहंकाराने मोहित झालेला (अज्ञानी) मनुष्य
• कर्ता = करणारा (काम करणारा)
• अहम् = मी
• इति = असे
• मन्यते = मानतो (समजतो)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “जगातील सर्व प्रकारची कर्मे ही खऱ्या अर्थाने प्रकृतीच्या गुणांद्वारे (सत्त्व, रज, तम) केली जातात. परंतु, अहंकाराने अत्यंत मोहित झालेला अज्ञानी मनुष्य ‘मीच करणारा (कर्ता) आहे‘ असे खोटे मानून स्वतःला फसवतो.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात अत्यंत सखोल वेदान्त मांडतात. ते स्पष्ट करतात की ‘प्रकृती‘ म्हणजे त्रिगुणात्मक माया (सत्त्व, रज, तम). आपले शरीर, मन, बुद्धी आणि इंद्रिये ही या प्रकृतीचीच अविभाज्य अंगे आहेत. त्यामुळे होणारे सर्व व्यापार (पाहणे, ऐकणे, चालणे, विचार करणे) हे केवळ ‘प्रकृतीचे गुण‘ आणि ‘बाह्य विषय‘ यांच्यातील परस्पर संबंध आहेत. शुद्ध आत्मा हा अकर्ता (काहीही न करणारा) आणि केवळ साक्षी आहे. पण अज्ञानामुळे निर्माण झालेल्या ‘अहंकाराने‘ मनुष्य या शरीर-मनालाच स्वतःचा ‘आत्मा‘ समजतो आणि प्रकृती करत असलेल्या कर्मांचे ओझे “मी करत आहे” असे म्हणून स्वतःच्या डोक्यावर घेतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी हा विचार एका अत्यंत समर्पक आणि सुंदर दृष्टांतातून समजावून सांगितला आहे. माऊली म्हणतात की, ढग वाऱ्याच्या गतीने आकाशात पळत असतात, परंतु अज्ञानी माणसाला वाटते की चंद्र पळत आहे. किंवा नावेत बसून जाणाऱ्या माणसाला जसे वाटते की, किनाऱ्यावरील झाडे पळत आहेत. अगदी तशीच अवस्था अज्ञानी माणसाची असते. काम शरीराचे आणि इंद्रियांचे (प्रकृतीचे) चालू असते, पण आत बसलेला अहंकार व्यर्थच फुगतो आणि म्हणतो, “हे सर्व मीच करत आहे.” हा खोटा कर्तेपणाच (Doership) सर्व दुःखांचे मूळ आहे.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• तणावाचे मूळ कारण (Root Cause of Stress): जेव्हा आपण एखादे काम करतो, तेव्हा “मी करतोय” हा अहंकार जेवढा मोठा, तेवढा कामाचा ताण जास्त असतो. यश मिळाले तर अहंकार सुखावतो, पण अपयश आले तर माणूस खचून जातो. सर्व कामे ‘प्रसंगाची किंवा प्रकृतीची गरज‘ म्हणून घडत आहेत, हे समजले की नैराश्य येत नाही.
• कर्ता विरुद्ध साधन (Doer vs. Instrument): एखाद्या लेखकाने उत्कृष्ट कादंबरी लिहिली, तर पेन असा विचार करत नाही की “मी कादंबरी लिहिली.” पेन हे केवळ एक साधन आहे. त्याचप्रमाणे, प्रकृतीच्या या प्रचंड मोठ्या व्यवस्थेत आपले शरीर आणि मन ही केवळ साधने (Instruments) आहेत. “माझ्याकडून निसर्ग हे करवून घेत आहे” ही भावना आली की कर्तेपणाचा अहंकार गळून पडतो.
• अहंकार विमूढता (Delusion of Ego): ऑफिसमध्ये किंवा कुटुंबात अनेकदा आपण पाहतो की एखाद्याला वाटते, “माझ्यामुळेच हे घर किंवा ही कंपनी चालतेय.” पण सत्य हे असते की काळ आणि प्रकृती कोणासाठीच थांबत नाही. हा ‘मी-पणा‘ (अहंकार) माणसाच्या विचार करण्याची शक्ती (विवेक) नष्ट करतो, म्हणूनच त्याला ‘विमूढात्मा‘ (मोहित झालेला) म्हटले आहे.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी मानवी मनातील सर्वात मोठ्या भ्रमावर बोट ठेवले आहे. अध्यात्मातील खरी मुक्ती ही कर्मे सोडण्यात नाही, तर कर्मामागील “मी हे करत आहे” हा ‘कर्तेपणाचा अहंकार‘ सोडण्यात आहे. जोपर्यंत ‘मी कर्ता आहे‘ हा भाव उरलेला असतो, तोपर्यंत कर्माची फळे (पाप-पुण्य) भोगावीच लागतात. हा अहंकार सोडणे हीच खऱ्या अर्थाने गीतेची शिकवण आहे.

९. पुढील वाटचाल