श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील २८
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (२७ व्या) श्लोकात आपण पाहिले की, अज्ञानी मनुष्य ‘अहंकाराने‘ मोहित होऊन प्रकृतीकडून घडणाऱ्या कर्मांचे ओझे स्वतःच्या
डोक्यावर घेतो आणि “मीच कर्ता आहे” असे मानून दुःखात पडतो. यावर
स्वाभाविकच असा प्रश्न पडतो की,
“जर सामान्य माणूस या अहंकाराच्या जाळ्यात अडकतो, तर ज्ञानी माणसाची मनःस्थिती कशी असते? तो कर्मांकडे कोणत्या दृष्टिकोनातून पाहतो?” या अत्यंत महत्त्वाच्या
प्रश्नाचे उत्तर भगवान श्रीकृष्ण या २८ व्या श्लोकात देत आहेत. ज्ञानी माणूस
कर्माचा त्याग करत नाही, तर तो
कर्मामागील ‘कर्तेपणाचा‘ त्याग कसा करतो आणि ‘साक्षीभावात‘ कसा राहतो,
हे
या श्लोकातून स्पष्ट होते.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥
संधी विग्रह
तत्त्व-वित् तु महा-बाहो गुण-कर्म-विभागयोः ।
गुणाः गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥
३. शब्दार्थ
- तत्त्व-वित् = तत्त्व जाणणारा
(ज्ञानी पुरुष)
- तु = परंतु (अज्ञानी
माणसापेक्षा वेगळा)
- महा-बाहो = हे महाबाहो
(अर्जुना)
- गुण-कर्म-विभागयोः = गुण (सत्त्व, रज, तम) आणि कर्मे
यांच्या विभागाचे (रहस्य जाणणारा)
- गुणाः = सर्व गुण
(इंद्रिये)
- गुणेषु = गुणांमध्ये
(विषयांमध्ये)
- वर्तन्ते = वावरत आहेत (काम
करत आहेत)
- इति = असे
- मत्वा = मानून (जाणून)
- न सज्जते = आसक्त होत नाही
(अडकत नाही)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे महाबाहो अर्जुना, परंतु गुण आणि कर्मांच्या विभागाचे सत्य
जाणणारा तत्त्वज्ञानी पुरुष ‘सर्व गुणच
(इंद्रियेच) गुणांमध्ये (आपापल्या विषयांमध्ये) वावरत आहेत‘ असे पक्के जाणून त्या कर्मांमध्ये कधीही
आसक्त होत नाही.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे अत्यंत मार्मिक विश्लेषण करतात.
ते म्हणतात की, ज्ञानी
पुरुषाला ‘गुण आणि
कर्मांचा‘ खरा भेद
समजलेला असतो. प्रकृतीचे तीन गुण (सत्त्व,
रज, तम) हेच इंद्रियांच्या (डोळे, कान,
मन
इत्यादी) रूपात असतात आणि हेच गुण बाह्य जगातील विषयांच्या (रूप, शब्द,
स्पर्श
इत्यादी) रूपातही असतात. त्यामुळे जेव्हा एखादी कृती घडते (उदा. डोळ्यांनी पाहणे), तेव्हा प्रत्यक्षात ‘गुणच गुणांमध्ये‘ (इंद्रिये विषयांमध्ये) काम करत असतात.
आत्मा हा या प्रक्रियेपासून पूर्णपणे वेगळा,
शुद्ध
आणि केवळ ‘साक्षी‘ आहे. हे त्रिकालबाधित सत्य जाणल्यामुळे, ज्ञानी माणूस स्वतःला या व्यवहाराचा ‘कर्ता‘ मानत नाही आणि त्यात अडकत नाही.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी ज्ञानी माणसाची ही अवस्था अत्यंत
सोप्या दृष्टांतातून सांगितली आहे. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर जगातील सर्व
व्यवहार सुरू होतात, लोक आपापल्या
कामाला लागतात, पण सूर्य मात्र
त्या कोणत्याही कामात स्वतःला गुंतवून घेत नाही; तो फक्त साक्षी असतो. किंवा घरात दिवा लावल्यावर त्या
प्रकाशात कुणी काय काम करतो, याच्याशी
दिव्याला काहीही देणेघेणे नसते. अगदी तसेच,
ज्ञानी
माणसाच्या उपस्थितीत शरीर आणि इंद्रिये प्रकृतीच्या नियमानुसार आपापली कामे करतात, पण ज्ञानी माणूस आतून “मी हे करत
आहे” या भावनेपासून पूर्णपणे मुक्त (अनासक्त) असतो.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- साक्षीभाव
(The Art of
Observation): आयुष्यात
अनेक गोष्टी घडत असतात. आपल्याच शरीरात श्वासोच्छ्वास, पचनक्रिया आपोआप
चालू असतात, आपण
त्याचे ओझे घेत नाही. त्याचप्रमाणे,
बाह्य कर्मेही प्रकृतीच्या प्रवाहातून होत आहेत, मी केवळ ‘पाहणारा‘ (Observer) आहे, ही भावना निर्माण
झाली की जीवनातील ताणतणाव संपुष्टात येतो.
- भूमिका
वठवणे (Role-Playing): एका नाटकातील नट
रंगमंचावर राजाची, भिकाऱ्याची
किंवा योद्ध्याची भूमिका अत्यंत ताकदीने निभावतो. तो रडतो, हसतो, लढतो. पण आतून
त्याला पक्के माहीत असते की तो नट आहे,
ती भूमिका म्हणजे तो स्वतः नाही. ज्ञानी माणसाचे जगणे असेच असते. तो
जगातील सर्व कर्तव्ये अत्यंत उत्साहाने करतो, पण तो त्या भूमिकेत अडकत नाही.
- गुणा गुणेषु वर्तन्ते (Objective Detachment): जेव्हा समोरचा
माणूस रागाने बोलतो, तेव्हा
ज्ञानी माणूस असा विचार करतो की,
“त्याच्यातील रजोगुण माझ्या कानांवर आदळत आहे, हा केवळ गुणांचा
खेळ आहे.” त्यामुळे तो वैयक्तिक दुखावला जात नाही आणि त्याचा स्वतःचा
मानसिक समतोल बिघडत नाही.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी अध्यात्मातील सर्वात मोठे रहस्य
उलगडले आहे. कर्मापासून पळून जाणे म्हणजे संन्यास नव्हे, तर कर्मामागील ‘मी आणि माझे‘ ही भावना सोडून देणे म्हणजे खरा संन्यास. “इंद्रिये
आणि विषय आपला व्यवहार करत आहेत,
माझा
(आत्म्याचा) त्याच्याशी काहीही संबंध नाही,”
हा
पक्का निश्चय म्हणजेच तत्त्वज्ञान. ही दृष्टी प्राप्त झाली की माणूस जगात राहूनही
कमळाच्या पानावर असलेल्या पाण्यासारखा अलिप्त राहतो.
९. पुढील वाटचाल
“ज्ञानी माणूस
कर्मात आसक्त होत नाही,” हे तत्त्व आता
सिद्ध झाले. परंतु, समाजात असे
अनेक लोक असतात जे प्रकृतीच्या गुणांनी पूर्णपणे मोहित झालेले असतात आणि केवळ
कर्मातच अडकलेले असतात. अशा वेळी ज्ञानी माणसाने त्यांच्याशी कसे वर्तन करावे? जर ज्ञानी माणूस पूर्णपणे अलिप्त झाला, तर त्याने या अज्ञानी लोकांकडे दुर्लक्ष
करावे का? यावर भगवान
श्रीकृष्ण पुढील २९ व्या श्लोकात अत्यंत महत्त्वाची सामाजिक सूचना देणार आहेत.
तिथे ते सांगतील की, “प्रकृतीच्या
गुणांनी मोहित झालेल्या (प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः…) आणि कर्मात अडकलेल्या अज्ञानी लोकांच्या बुद्धीत
ज्ञानी माणसाने चलबिचल निर्माण करू नये.” ज्ञानी माणसाची समाजाप्रती असलेली
ही महत्त्वाची जबाबदारी आपण पुढील श्लोकात पाहू.