श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ३०
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील श्लोकांमध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी अत्यंत सखोल असे
तत्त्वज्ञान मांडले. अज्ञानी माणसाचा अहंकार,
ज्ञानी
माणसाचा साक्षीभाव आणि लोकसंग्रहासाठी काम करण्याचे महत्त्व हे सर्व आपण पाहिले.
हे सर्व ऐकल्यानंतर अर्जुनाच्या मनात नक्कीच हा विचार आला असेल की, “हे सर्व तात्त्विक
विवेचन ठीक आहे, पण या क्षणी, या रणांगणावर मी नेमके काय करायला हवे? माझ्यासाठी तुझा थेट आणि अंतिम आदेश काय
आहे?” या प्रश्नावर
भगवान श्रीकृष्ण या ३० व्या श्लोकात संपूर्ण कर्मयोगाचा अर्क (Essence) एकाच अत्यंत शक्तिशाली
सूत्रात सांगत आहेत. अर्जुनाच्या गोंधळावर हा श्लोक म्हणजे एक अचूक आणि व्यावहारिक
उपाय आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३०
॥
संधी विग्रह
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य अध्यात्म-चेतसा ।
निराशीः निर्ममः भूत्वा युध्यस्व विगत-ज्वरः ॥ ३० ॥
३. शब्दार्थ
- मयि = माझ्या ठिकाणी
(परमेश्वरामध्ये)
- सर्वाणि = सर्व
- कर्माणि = कर्मे
- संन्यस्य = अर्पण करून
(सोपवून)
- अध्यात्म-चेतसा = अध्यात्मिक
बुद्धीने (विवेकयुक्त अंतःकरणाने)
- निराशीः = आशेविना (फळाची
कोणतीही इच्छा न ठेवता)
- निर्ममः = ममता नसलेला (‘माझे‘पण किंवा अहंकार
सोडून)
- भूत्वा = होऊन
- युध्यस्व = युद्ध कर (तुझे
विहित कर्म कर)
- विगत-ज्वरः = संताप, शोक किंवा मानसिक
ताण सोडून (शांत मनाने)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “तुझी सर्व कर्मे अध्यात्मिक
बुद्धीने (विवेक ठेवून) मला अर्पण कर. फळाची आशा आणि ‘मी-माझे‘ हा अहंकार पूर्णपणे सोडून दे, आणि मनातील सर्व संताप व ताणतणाव (शोक) दूर करून तू (शांत
मनाने) युद्ध कर.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात ‘अध्यात्मचेतसा‘ या शब्दाचा अत्यंत महत्त्वाचा अर्थ
सांगतात. “मी ईश्वराचा सेवक आहे आणि तो जशी आज्ञा देईल, तसे काम करणे हे माझे कर्तव्य आहे” हा
विवेक म्हणजे अध्यात्मिक बुद्धी. जेव्हा माणूस ईश्वराला किंवा सर्वोच्च तत्त्वाला
केंद्रीभूत ठेवून कर्म करतो, तेव्हा
त्याच्या कर्मातील वैयक्तिक स्वार्थ नष्ट होतो. ‘विगतज्वरः‘ म्हणजे ज्वर
(ताप/संताप) नसलेला. शरीराला ताप आला की जशी अस्वस्थता येते, तशीच अस्वस्थता मनात ‘शोक आणि मोहामुळे‘ येते. हा मानसिक ताप सोडून कर्तव्याला
सामोरे जाण्याचा उपदेश आचार्य येथे अधोरेखित करतात.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी हाच भाव अत्यंत समर्पकपणे मांडला
आहे. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे
एखादा विश्वासू सेवक आपल्या मालकाची सर्व कामे इमाने इतबारे करतो, पण त्यातून मिळणाऱ्या नफ्यावर स्वतःचा
अधिकार सांगत नाही, अगदी त्याच
वृत्तीने माणसाने जगावे. “हे काम मी करतोय” हा अहंकार आणि “याचे फळ
मलाच मिळावे” ही आशा सोडून दिली की,
माणसाच्या
मनातील युद्धाचा किंवा संघर्षाचा सगळा ताण (ज्वर) निघून जातो आणि तो खऱ्या अर्थाने
मुक्तपणे आपले कर्तव्य पार पाडू शकतो.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- विश्वस्त
वृत्ती (Trustee
Mindset): एका
बँकेचा कॅशियर दिवसभरात लाखो रुपयांची देवाणघेवाण करतो, पण संध्याकाळी घरी
जाताना त्याला त्या पैशांचा मोह नसतो किंवा ते दुसऱ्याला देताना दुःखही होत
नाही; कारण तो
स्वतःला मालक न मानता केवळ ‘विश्वस्त‘ (Trustee) मानतो. आपणही
आपल्या आयुष्यातील कर्तव्यांचे केवळ विश्वस्त आहोत, ही भावना म्हणजे
सर्व कर्मे ईश्वराला अर्पण करणे होय.
- तणावमुक्त
कर्म (Stress-free
Action): ‘विगतज्वर‘ हा
मानसशास्त्रातील अत्यंत मोलाचा शब्द आहे. आजकाल आपण पाहतो की लोक काम
करण्यापेक्षा कामाच्या ‘टेन्शन‘ मुळेच जास्त थकून
जातात. हा ‘मानसिक
ताप‘ (ज्वर)
आशेमुळे (निराशी न झाल्यामुळे) आणि अहंकारामुळे (निर्मम न झाल्यामुळे) येतो.
हे दोन्ही सोडले की काम हा एक आनंद बनतो.
- समर्पण
आणि कृती (Surrender
and Action): अनेकदा ‘समर्पण‘ (Surrender) म्हणजे निष्क्रिय
होऊन बसणे असा गैरसमज होतो. पण श्रीकृष्ण स्पष्ट सांगतात की सर्व ईश्वरावर
सोड आणि ‘युध्यस्व‘ (युद्ध कर/कृती
कर). परमेश्वरावर श्रद्धा ठेवून अत्यंत एकाग्रतेने आपले काम करणे, हीच खरी प्रार्थना
आहे.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी कर्मयोगाचा सर्वात सोपा आणि थेट
फॉर्म्युला दिला आहे. अध्यात्माचा उद्देश माणसाला संन्यासी बनवून जंगलात पाठवणे हा
नाही, तर त्याला त्याच्या
रणांगणावर (दैनंदिन आयुष्यात) उभे करून,
तणावमुक्त
(विगतज्वर) आणि अहंकारमुक्त (निर्मम) अवस्थेत सर्वोत्तम कार्य करायला शिकवणे हा
आहे. ईश्वराला कर्म अर्पण करणे ही कामाची जबाबदारी झटकण्याची नव्हे, तर कामाचे ओझे हलके करण्याची सर्वोत्तम
पद्धत आहे.
९. पुढील वाटचाल
येथे श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला कृती
करण्यासाठी अत्यंत स्पष्ट आणि परिपूर्ण असा आदेश (सिद्धांत) दिला आहे. पण हा
सिद्धांत ऐकल्यानंतर समाजात त्याचे पालन करणारे आणि न करणारे असे दोन गट नेहमीच
असतात. मग या अमूल्य सिद्धांताचे पालन करणाऱ्यांचे काय होते आणि अहंकाराने या
शिकवणीकडे दुर्लक्ष करणाऱ्यांची काय गत होते?
या
अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर भगवान श्रीकृष्ण पुढील ३१ व्या आणि ३२ व्या
श्लोकांत देणार आहेत. तिथे ते स्पष्ट करतील की जो या मतानुसार वागतो तो कर्माच्या
बंधनातून मुक्त होतो (ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति
मानवाः…) आणि जो याकडे दुर्लक्ष
करतो त्याचा सर्वनाश होतो. कर्मयोगाच्या या परिणामांची चर्चा आपण पुढील विवेचनात
पाहू.