श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ३३
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (३२ व्या) श्लोकात आपण पाहिले की, जे लोक ईश्वराचा आणि कर्माचा नियम नाकारतात
त्यांचा कसा सर्वनाश होतो. हे ऐकल्यावर साहजिकच एक प्रश्न निर्माण होतो: “जर
हा मार्ग न पाळल्याने इतका भयानक विनाश होतो हे लोकांना माहीत आहे, तरीही ते चुकीच्या मार्गावर का जातात? माणसाला चुकीचे वागायला भाग पाडणारी अशी
कोणती शक्ती आहे?” या प्रश्नाचे
अत्यंत मानसशास्त्रीय आणि वास्तववादी उत्तर भगवान श्रीकृष्ण या ३३ व्या श्लोकात
देतात. केवळ पुस्तकी ज्ञान माणसाला वाचवू शकत नाही, कारण मानवी स्वभावाची (प्रकृतीची) ताकद किती प्रचंड असते, हे या श्लोकातून स्पष्ट होते.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥
३३ ॥
संधी विग्रह
सदृशम् चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेः ज्ञानवान् अपि ।
प्रकृतिम् यान्ति भूतानि निग्रहः किम् करिष्यति ॥ ३३ ॥
३. शब्दार्थ
- सदृशम् = अनुरूप
(त्यानुसार)
- चेष्टते = वागतो (कृती करतो)
- स्वस्याः = स्वतःच्या
- प्रकृतेः = प्रकृतीच्या
(स्वभावानुसार / पूर्वसंस्कारांनुसार)
- ज्ञानवान् = ज्ञानी (पुस्तकी
ज्ञान असलेला) माणूस
- अपि = सुद्धा
- प्रकृतिम् = प्रकृतीला
(स्वभावाला)
- यान्ति = प्राप्त होतात
(अनुसरतात)
- भूतानि = सर्व प्राणी
- निग्रहः = हट्टाने दमन करणे
(बळजबरीने रोखणे)
- किम् = काय
- करिष्यति = करणार? (म्हणजे काहीही
उपयोग होणार नाही)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्ञानी माणूससुद्धा
स्वतःच्या (पूर्वजन्मातून आलेल्या आणि अंगवळणी पडलेल्या) प्रकृतीला अनुरूप असेच
वर्तन करतो. सर्व प्राणी आपापल्या प्रकृतीला (स्वभावाला) अनुसरतात, मग तिथे केवळ हट्टाने केलेला निग्रह
(इंद्रियांना बळजबरीने रोखणे) काय करणार?”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात ‘प्रकृती‘ या शब्दाचा अत्यंत सखोल अर्थ सांगतात. प्रकृती म्हणजे मागील
अनेक जन्मांतून आणि या जन्मातील सवयींमधून निर्माण झालेले धर्म-अधर्माचे ‘संस्कार‘. हे संस्कार माणसाच्या बुद्धीवर आणि मनावर इतका पगडा निर्माण
करतात की, एखादा माणूस
शास्त्रांचा अभ्यास करून ‘ज्ञानवान‘ झाला असला, तरी प्रत्यक्ष आचरणाच्या वेळी तो आपल्या सवयीनुसारच
(प्रकृतीनुसारच) वागतो. इंद्रियांना केवळ वरवर दाद देऊन किंवा त्यांच्यावर बळजबरी
(निग्रह) करून स्वभाव बदलत नाही,
असे
आचार्य स्पष्ट करतात.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी मानवी स्वभावाची ही मजबुरी अत्यंत अचूकपणे
पकडली आहे. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे
वाहत्या नदीचे पाणी तुम्ही हातांनी रोखून धरू शकत नाही, किंवा वाऱ्याला एका जागी बांधून ठेवू शकत
नाही, अगदी तसेच माणसाचे
संस्कार आणि स्वभाव उफाळून वर येतातच. ज्ञानाच्या गोष्टी करणे सोपे असते, पण जेव्हा प्रत्यक्ष संकटे येतात किंवा
मोहाचा प्रसंग येतो, तेव्हा माणसाचा
मूळ स्वभावच त्याच्याकडून कृती करवून घेतो. त्यामुळे केवळ बाह्य अंगाने
इंद्रियांना दाबून ठेवण्याचा हट्ट व्यर्थ ठरतो.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- सवयींचा
प्रभाव (Power of
Conditioning): आपल्याला
माहीत असते (ज्ञान) की रागवणे चुकीचे आहे, जंक फूड खाणे आरोग्यासाठी वाईट आहे आणि व्यायाम करणे
आवश्यक आहे. पण प्रत्यक्ष कृती करताना आपली सवय (प्रकृती) जिंकते आणि आपण
पुन्हा तेच करतो. ज्ञानवान असूनही माणूस प्रकृतीचा गुलाम कसा असतो, याचे हे उत्तम
उदाहरण आहे.
- दमन नव्हे, नियमन (Regulation, not Suppression): एखादी वाईट सवय
केवळ “उद्यापासून मी हे करणार नाही” असा हट्ट (निग्रह) करून सुटत
नाही. स्प्रिंग दाबली की ती अधिक वेगाने उसळते, तसेच इंद्रियांना बळजबरीने दाबले तर ती अधिक हिंसकपणे
बंड करतात. त्यामुळे ऊर्जेचे ‘दमन‘ करण्यापेक्षा तिला
योग्य दिशेने वळवणे (नियमन) गरजेचे असते.
- स्व-स्वीकृती
(Accepting one’s
Nature): प्रत्येकाचा
पिंड (प्रकृती) वेगळा असतो. एखाद्याची प्रकृती शांत (सत्त्वगुणी) असते, तर एखाद्याची
रागीट आणि धडाडीची (रजोगुणी) असते. स्वतःचा स्वभाव ओळखून त्याला साजेसे काम
निवडले तर संघर्ष कमी होतो. इतरांची आंधळी कॉपी करून स्वतःच्या
स्वभावाविरुद्ध जाण्यात अर्थ नाही.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी एक अत्यंत महत्त्वाची
मानसशास्त्रीय वस्तुस्थिती मांडली आहे. माणसाचे वागणे हे केवळ त्याच्या ‘ज्ञानावर‘ अवलंबून नसून त्याच्या खोलवर रुजलेल्या ‘संस्कारांवर‘ (प्रकृतीवर) अवलंबून असते. त्यामुळे केवळ बाह्य निग्रह (Suppression) करून उपयोग नाही. खरा
बदल घडवायचा असेल, तर आतून मुळावर
(संस्कारांवर) काम करावे लागते.
९. पुढील वाटचाल
“सर्व प्राणी
आपापल्या प्रकृतीनुसार वागतात आणि बळजबरीने इंद्रियांना रोखून काही उपयोग होत नाही,” हे ऐकल्यावर साहजिकच
मनात मोठी निराशा येऊ शकते. “जर सगळे काही प्रकृतीच ठरवत असेल आणि निग्रहाचा
उपयोग नसेल, तर माणसाच्या
हातात काय उरले? आपण सर्व
स्वभावाचे आणि सवयींचे गुलामच आहोत का?
या
चक्रातून बाहेर पडण्याचा काहीच मार्ग नाही का?” या अत्यंत कळीच्या प्रश्नाचे उत्तर भगवान श्रीकृष्ण पुढील
३४ व्या श्लोकात देणार आहेत. तिथे ते माणसाच्या दोन सर्वात मोठ्या शत्रूंची ओळख
करून देतील: ‘राग आणि द्वेष‘ (इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ…). प्रकृतीच्या गुलामीतून मुक्त होण्यासाठी इंद्रियांच्या विषयांमधील आसक्ती आणि
द्वेष यांच्या जाळ्यात कसे अडकू नये,
याचा
अत्यंत महत्त्वाचा मार्ग आपण पुढील श्लोकात पाहू.