अध्याय ३ रा – श्लोक – ३४ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ३४ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (३३ व्या) श्लोकात आपण पाहिले की, ज्ञानी माणूससुद्धा स्वतःच्या प्रकृतीनुसारच (स्वभाव आणि पूर्वसंस्कारांनुसार) वागतो आणि इंद्रियांना केवळ हट्टाने रोखून (दमन करून) काही उपयोग होत नाही. हे ऐकल्यावर साहजिकच मनात प्रश्न येतो की, “जर सर्व काही प्रकृतीच ठरवत असेल, तर मग माणसाच्या हातात काय आहे? माणसाला स्वातंत्र्य (Free Will) आहे की नाही? जर निग्रहाचा उपयोग नाही, तर मग वाईट सवयींतून बाहेर कसे पडायचे?” या अत्यंत महत्त्वाच्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण या प्रश्नाचे उत्तर देतात आणि प्रकृतीच्या चक्रातून बाहेर पडण्याची नेमकी ‘किल्ली‘ (Key) आपल्या हाती सोपवतात. ते माणसाच्या दोन सर्वात मोठ्या छुप्या शत्रूंची ओळख करून देतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।

तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४ ॥

संधी विग्रह

इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।

तयोः न वशम् आगच्छेत् तौ हि अस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४ ॥

३. शब्दार्थ

• इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य = प्रत्येक इंद्रियाच्या (उदा. डोळे, कान, जीभ इत्यादी)
• अर्थे = विषयात (उदा. डोळ्यांसाठी रूप, जिभेसाठी चव इत्यादी)
• रागद्वेषौ = आसक्ती (आवड/राग) आणि तिरस्कार (नावड/द्वेष)
• व्यवस्थितौ = लपलेले किंवा निश्चितपणे स्थित असतात
• तयोः = त्या दोघांच्या (राग आणि द्वेषाच्या)
• न = नाही
• वशम् = अधीन किंवा गुलाम
• आगच्छेत् = जावे / व्हावे
• तौ = ते दोन्ही (राग आणि द्वेष)
• हि = खरोखरच (निश्चितपणे)
• अस्य = या (माणसाचे / साधकाचे)
• परिपन्थिनौ = शत्रू / लुटारू / वाटमारे

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “प्रत्येक इंद्रियाचा त्याच्या विषयांशी संपर्क आल्यावर तिथे ‘राग‘ (आवड/आसक्ती) आणि ‘द्वेष‘ (नावड/तिरस्कार) दडलेले असतातच. माणसाने या राग-द्वेषांच्या अधीन (गुलाम) होऊ नये; कारण ते दोन्ही मानवी कल्याणाच्या मार्गातील सर्वात मोठे शत्रू (वाटमारे) आहेत.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावर भाष्य करताना माणसाचे ‘स्वातंत्र्य‘ (पुरुषार्थ) कुठे आहे हे अत्यंत सुंदर रीतीने उलगडतात. प्रकृती माणसाकडून काम कसे करवून घेते? तर ती इंद्रियांच्या माध्यमातून ‘राग‘ आणि ‘द्वेष‘ निर्माण करते. जेव्हा एखादी गोष्ट आपल्याला सुख देते, तेव्हा प्रकृती तिथे ‘राग‘ (आसक्ती) निर्माण करते. जेव्हा एखादी गोष्ट दुःख देते, तेव्हा तिथे ‘द्वेष‘ निर्माण होतो. आचार्य म्हणतात की, प्रकृतीचा ओघ जरी बलवान असला, तरी माणसाने शास्त्र आणि विवेकाचा वापर करून राग-द्वेषांच्या प्रवाहाविरुद्ध उभे राहिले पाहिजे. प्रकृतीला शरण जाणे म्हणजे पशू होणे. जो राग आणि द्वेषाला बळी पडत नाही, तोच खरा स्वतंत्र होतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचे मर्म समजावताना अतिशय चपखल दृष्टांत देतात. ते म्हणतात, जसे महामार्गावर प्रवाशांना लुटण्यासाठी चोरटे किंवा वाटमारे लपून बसलेले असतात, तसेच इंद्रियांच्या विषयांमध्ये (रूप, रस, गंध इत्यादी) ‘राग‘ आणि ‘द्वेष‘ हे दोन वाटमारे दबा धरून बसलेले आहेत. ज्याप्रमाणे आमिषाला भुलून मासा गळाला अडकतो, तसा माणूस या आवडी-निवडीच्या जाळ्यात अडकतो आणि आपले खरे साध्य विसरून जातो. म्हणून माऊली साधकाला सावध करतात की, या दोन्ही शत्रूंच्या तावडीत चुकूनही सापडू नका.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• मानवी स्वातंत्र्याची जागा (Space for Free Will): मागील श्लोकात वाटले होते की प्रकृतीच सर्वस्व आहे, पण इथे श्रीकृष्ण सांगतात की, जेव्हा तुम्हाला एखाद्या गोष्टीची ‘आवड‘ (राग) वाटते किंवा ‘राग/तिरस्कार‘ (द्वेष) वाटतो, आणि तुम्ही त्यावर जशी प्रतिक्रिया देता, त्या मधल्या वेळेत तुमचे ‘स्वातंत्र्य‘ दडलेले आहे. तुम्हाला जंक फूड आवडते (राग), ही प्रकृती आहे; पण ते खायचे की नाही, हे ठरवण्याचे स्वातंत्र्य (पुरुषार्थ) तुमच्याकडे आहे.
• आवड आणि नावड यांचे जाळे (Trap of Likes and Dislikes): आपले संपूर्ण जीवन आजकाल ‘Like’ आणि ‘Dislike’ वर चालते (सोशल मीडियाचे अल्गोरिदम याच तत्त्वावर काम करतात). आपण जे आवडते त्यामागे धावतो आणि जे आवडत नाही त्याचा तिरस्कार करतो. या सततच्या धावपळीत आपण आपली मनःशांती गमावतो.
• साक्षीभाव (Mindfulness): राग आणि द्वेष येणारच नाहीत असे श्रीकृष्ण म्हणत नाहीत, कारण ते “व्यवस्थितौ” (निसर्गतःच तिथे आहेत). पण “तयोर्न वशमागच्छेत्” (त्यांच्या अधीन होऊ नका). म्हणजे भावनांना येऊ द्या, पण त्यांचे गुलाम बनून कोणतीही चुकीची कृती करू नका. फक्त एक ‘साक्षी‘ बनून त्याकडे पाहण्याची सवय ठेवा.

८. निष्कर्ष

प्रकृतीच्या गुलामीतून मुक्त होण्यासाठी इंद्रियांचे बळजबरीने दमन करण्याची गरज नाही, तर इंद्रियांचे जे विषय आहेत, त्यातील ‘आसक्ती‘ आणि ‘तिरस्कार‘ या दोन शत्रूंपासून सावध राहण्याची गरज आहे. जेव्हा माणूस राग आणि द्वेषाच्या साखळीतून स्वतःला वेगळे काढतो, तेव्हाच तो खरा स्वतंत्र आणि स्थितप्रज्ञ होतो.

९. पुढील वाटचाल