अध्याय ३ रा – श्लोक – ३६ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ३६ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील श्लोकांमध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी स्वधर्माचे महत्त्व आणि ‘राग-द्वेष‘ टाळण्याचा उपदेश अत्यंत सविस्तर केला. हे सर्व ऐकल्यावर अर्जुनाच्या मनात मानवी जीवनातील एक अत्यंत मूलभूत आणि व्यावहारिक शंका निर्माण होते. प्रत्येक माणसाला कधी ना कधी असा अनुभव येतोच की, त्याला एखादे चुकीचे काम करण्याची (उदा. रागावणे, व्यसन करणे, खोटे बोलणे) मुळीच इच्छा नसते, त्याला त्याचे दुष्परिणामही माहीत असतात; तरीही तो ते काम करतोच. असा प्रश्न साहजिकच पडतो की, “कोणती अशी बळकट शक्ती आहे, जी माणसाला बळजबरीने पाप करायला लावते?” संपूर्ण मानवजातीच्या वतीने अर्जुन हा अत्यंत कळीचा प्रश्न भगवान श्रीकृष्णांना या ३६ व्या श्लोकात विचारतो.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

अर्जुन उवाच ।

अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।

अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥

संधी विग्रह

अर्जुनः उवाच ।

अथ केन प्रयुक्तः अयम् पापम् चरति पूरुषः ।

अनिच्छन् अपि वार्ष्णेय बलात् इव नियोजितः ॥ ३६ ॥

३. शब्दार्थ

• अथ = तर मग (आता)
• केन = कोणाकडून / कशाने
• प्रयुक्तः = प्रेरित होऊन / प्रवृत्त केला जाऊन
• अयम् = हा
• पापम् = पाप (चुकीचे कर्म)
• चरति = करतो / आचरण करतो
• पूरुषः = मनुष्य
• अनिच्छन् = इच्छा नसताना
• अपि = सुद्धा
• वार्ष्णेय = हे वृष्णी कुळातील कृष्णा (श्रीकृष्णाचे नाव)
• बलात् = बळजबरीने (शक्तीने)
• इव = जणू काय
• नियोजितः = लावला जातो (ढकलला जातो)

४. एकसूत्री विश्लेषण

अर्जुन विचारतो: “हे कृष्णा (वार्ष्णेय)! माणसाची स्वतःची इच्छा नसतानाही, जणू काय एखाद्याने बळजबरीने (forcefully) कामाला लावले आहे, अशा प्रकारे हा मनुष्य कोणाच्या प्रेरणेने किंवा कशाच्या दबावाखाली येऊन पाप (चुकीचे कर्म) करतो?”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात अर्जुनाच्या प्रश्नाची खोली स्पष्ट करतात. माणूस मुळात पाप करू इच्छित नाही, त्याला नेहमी शांती आणि सुखच हवे असते. तरीही तो पापाकडे का ओढला जातो? आचार्य म्हणतात की, भगवंतांनी ३४ व्या श्लोकात ‘राग आणि द्वेष‘ (like and dislike) हे शत्रू आहेत असे सांगितले आहे, पण अर्जुनाला हे जाणून घ्यायचे आहे की या शत्रूंचेही मूळ काय आहे? माणसाला त्याच्या नकळत पारतंत्र्यात ढकलून त्याच्याकडून अयोग्य कर्म करवून घेणारी ती मूळ प्रवृत्ती कोणती, हा अर्जुनाच्या प्रश्नाचा गाभा आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली अर्जुनाच्या या प्रश्नाचे अतिशय समर्पक वर्णन करतात. माऊली म्हणतात की, अर्जुनाला आश्चर्य वाटत आहे की जे लोक ज्ञानी आहेत, ज्यांना काय चूक आणि काय बरोबर हे चांगले समजते, ते सुद्धा नकळतपणे वाईट मार्गाला कसे लागतात? जसे डोळे उघडे असूनही एखादा माणूस खड्ड्यात पडावा, तसे हे का घडते? माऊलींच्या मते, अर्जुन अत्यंत आर्ततेने भगवंतांना विचारत आहे की, माणसाला पापाच्या अंधारात ढकलणारी ती अदृश्य आणि बळकट शक्ती नेमकी कोणती आहे?

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• अंतर्गत संघर्ष (Inner Conflict): प्रत्येकाला आयुष्यात कधीतरी वाटते की, “मला रागवायचे नव्हते, पण मी रागावून गेलो” किंवा “मला हे खायचे नव्हते, पण मी खाऊन टाकले”. हा माणसाचा दैनंदिन अंतर्गत संघर्ष आहे. मुद्दामहून वाईट करण्याची इच्छा नसतानाही चुकीचे घडून जाणे, हा मानवी स्वभाव अर्जुनाने अचूक टिपला आहे.
• अदृश्य शक्तीचा शोध (Search for the Invisible Force): आपण अनेकदा आपल्या चुकीच्या वागण्यासाठी परिस्थितीला किंवा इतरांना दोष देतो. पण खरी बळजबरी बाहेरून होत नसून आतूनच होत असते. हा मानसिक दबाव नेमका कोठून येतो, हे समजून घेणे मानसशास्त्राच्या दृष्टीने खूप महत्त्वाचे आहे.
• मानवी मर्यादांची जाणीव (Awareness of Human Limitations): माणसाकडे कितीही पुस्तकी ज्ञान (Knowledge) असले, तरी प्रत्यक्ष आचरणाच्या वेळी माणूस कसा कमी पडतो आणि वासनांच्या प्रवाहात कसा वाहून जातो, हे या श्लोकातील ‘अनिच्छन्नपि‘ (इच्छा नसतानाही) या शब्दावरून स्पष्ट होते.

८. निष्कर्ष

अर्जुनाचा हा प्रश्न केवळ त्याचा एकट्याचा नसून, तो प्रत्येक सामान्य माणसाच्या मनातील संभ्रम आहे. आपण सगळेच जाणतो की काय योग्य आहे, तरीही अयोग्य गोष्टींकडे आपली पावले नकळत वळतातच. या प्रश्नातून अर्जुनाने माणसाच्या या असहाय्यतेचे आणि मानसिक दुर्बलतेचे नेमके मूळ शोधण्याची विनंती श्रीकृष्णांना केली आहे, जेणेकरून त्या मुळावरच घाव घालता येईल.

९. पुढील वाटचाल