श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ४१
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (४० व्या) श्लोकात आपण पाहिले की ‘काम‘
(वासना) माणसाच्या शरीरात तीन ठिकाणी (इंद्रिये, मन आणि बुद्धी) लपून बसतो आणि माणसाला मोहात पाडतो. शत्रूची
ही तीन आश्रयस्थाने समजल्यानंतर,
आता
युद्ध सुरू कुठून करायचे? या तिन्हींपैकी
सर्वात आधी कोणावर नियंत्रण मिळवायचे?
या
अत्यंत व्यावहारिक आणि कृती-केंद्री (Action-oriented)
प्रश्नाचे
उत्तर भगवान श्रीकृष्ण या ४१ व्या श्लोकात देतात. ते अर्जुनाला अत्यंत स्पष्ट
शब्दांत आज्ञा देतात की या भयंकर शत्रूचा नाश करण्याची सर्वात पहिली आणि
महत्त्वाची पायरी कोणती आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१
॥
संधी विग्रह
तस्मात् त्वम् इन्द्रियाणि आदौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानम् प्रजहि हि एनम् ज्ञान-विज्ञान-नाशनम् ॥ ४१ ॥
३. शब्दार्थ
- तस्मात् = त्यामुळे / म्हणून
(शत्रूचे तळ माहीत झाल्यामुळे)
- त्वम् = तू
- इन्द्रियाणि = इंद्रियांना (डोळे, कान, जीभ इत्यादींना)
- आदौ = सुरुवातीला /
सर्वात आधी
- नियम्य = नियंत्रणात ठेवून
/ वळण लावून
- भरतर्षभ = हे भरतकुळातील
श्रेष्ठा (अर्जुना)
- पाप्मानम् = या पापी
(कामाला/वासनेला)
- प्रजहि = मारून टाक / समूळ
नष्ट कर
- हि = खरोखरच /
निश्चितपणे
- एनम् = याला (या शत्रूला)
- ज्ञान-विज्ञान-नाशनम् = ज्ञान
(शाब्दिक/पुस्तकी ज्ञान) आणि विज्ञान (अनुभवाचे ज्ञान/विवेक) यांचा नाश
करणाऱ्या
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “म्हणून, हे भरतश्रेष्ठा अर्जुना! तू सर्वात आधी
इंद्रियांना नियंत्रणात ठेव आणि तुझे ज्ञान व विज्ञान (अनुभवजन्य शहाणपण) यांचा
नाश करणाऱ्या या पापी कामाचा (वासनेचा) समूळ नाश कर.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात ‘आदौ‘
(सर्वात आधी) या शब्दाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की वासना सर्वात आधी
इंद्रियांच्या माध्यमातून शरीरात प्रवेश करते. जर सीमेवरील दरवाजेच (इंद्रिये) बंद
केले, तर शत्रू आतल्या
राज्यात (मन आणि बुद्धीत) प्रवेश करू शकणार नाही. तसेच, ‘ज्ञान‘ म्हणजे शास्त्रांचे पुस्तकी ज्ञान आणि ‘विज्ञान‘ म्हणजे ते आचरणात आणण्याची क्षमता (अनुभव). हा काम या
दोन्ही गोष्टींचा नाश करतो. ज्ञानी माणसालाही भ्रष्ट करण्याचे सामर्थ्य या कामात
असते, म्हणून आचार्यांच्या
मते सर्वात आधी इंद्रियनिग्रह करणे हाच या पापापासून वाचण्याचा एकमेव उपाय आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचे अत्यंत सोपे आणि
व्यावहारिक उदाहरण देतात. माऊली म्हणतात की,
जर
एखादे घर जळत असेल, तर आपण सर्वात
आधी काय करतो? ज्या वाटेने आग
पसरत आहे, तिथले इंधन
(सरपण) काढून घेतो. त्याचप्रमाणे,
जर
मनातील वासनेची आग विझवायची असेल,
तर
सर्वात आधी तिला मिळणारे खाद्य (इंद्रियांचे विषय) थांबवले पाहिजेत. जर डोळे, कान आणि जीभ यांना स्वैराचारापासून रोखले
(म्हणजेच सीमेवरच शत्रूला अडवले),
तर
आतील मन आणि बुद्धी सुरक्षित राहतील. म्हणून माऊली सांगतात की, या चोराला (कामाला) इंद्रियांच्या वेशीवरच
ठार मारले पाहिजे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- सर्वात
पहिली पायरी (The
First Step – ‘आदौ‘): आपण अनेकदा थेट ‘मनावर‘ नियंत्रण
मिळवण्याचा प्रयत्न करतो आणि अपयशी ठरतो. श्रीकृष्ण इथे सायकॉलॉजीचा अत्यंत
अचूक नियम सांगतात की, आधी मनाशी
लढू नका, आधी ‘इंद्रियांना‘ (Physical Senses) वळण लावा.
उदा. जर डायटिंग करायचे असेल,
तर “मी जंक फूडचा विचार करणार नाही” असे मनाला सांगण्यापेक्षा, सर्वात आधी घरात
जंक फूड आणणेच (इंद्रियांचा संपर्क) बंद करा.
- ज्ञान आणि
विज्ञानाचा नाश (Destruction
of Knowledge and Wisdom):
‘ज्ञान‘ म्हणजे
आपल्याला माहिती असणे की “सिगारेट ओढणे हानिकारक आहे”. आणि ‘विज्ञान‘ म्हणजे ते
प्रत्यक्षात टाळण्याचे शहाणपण. जेव्हा वासना (व्यसन/मोह) प्रबळ होते, तेव्हा ती माणसाची
माहिती आणि शहाणपण दोन्ही नष्ट करते. अत्यंत उच्चशिक्षित (ज्ञानी) लोकही
व्यसनाच्या किंवा
भ्रष्टाचाराच्या जाळ्यात अडकतात,
कारण वासनेने त्यांचे ‘विज्ञान‘ नष्ट केलेले असते.
- दमन नव्हे, नियमन (Regulation – ‘नियम्य‘): ‘नियम्य‘
या शब्दाचा अर्थ बळजबरीने दाबून ठेवणे (Suppression) असा नाही, तर योग्य नियमन
करणे (Regulation) असा आहे.
डोळे फोडून टाकणे हा उपाय नाही,
तर डोळ्यांनी काय पाहावे आणि काय पाहू नये, याचा नियम करणे म्हणजे ‘नियम्य‘.
८. निष्कर्ष
काम किंवा वासना हा अत्यंत भयंकर शत्रू आहे, जो माणसाच्या ज्ञानाचा आणि शहाणपणाचा नाश
करतो. या शत्रूला हरवण्याची युद्धनीती अत्यंत सोपी आणि स्पष्ट आहे: सर्वात आधी
आपल्या इंद्रियांवर (Sensory
inputs) नियंत्रण मिळवा. जेव्हा आपण इंद्रियांना चुकीचे विषय (खाद्य) देणे थांबवतो, तेव्हा वासनेची मुळे आपोआप कमकुवत होतात
आणि आपण त्या पापी शत्रूचा समूळ नाश करू शकतो.
९. पुढील वाटचाल
“सर्वात आधी
इंद्रियांना नियंत्रणात ठेव,”
अशी
स्पष्ट आज्ञा भगवंतांनी दिली. पण इथे एक स्वाभाविक शंका निर्माण होते. माणसाच्या
अस्तित्वाची रचना (Hierarchy) नेमकी कशी आहे? जर इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवले, तर मन कसे काम करते? आणि मनावर कुणाची सत्ता असते? या सर्व यंत्रणेत ‘आत्मा‘ कुठे असतो?
मानवी
अस्तित्वाची ही संपूर्ण उतरंड (Ladder
of human existence) समजल्याशिवाय हा संघर्ष जिंकता येणार नाही. या अत्यंत
महत्त्वाच्या आणि गूढ प्रश्नाचे उत्तर भगवान श्रीकृष्ण पुढील ४२ व्या श्लोकात
देणार आहेत. तिथे ते जड देहापासून ते सूक्ष्म आत्म्यापर्यंतचा संपूर्ण क्रम उलगडून
दाखवतील (इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं
मनः…).