अध्याय ३ रा – श्लोक – ४२ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ४२ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (४१ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला आज्ञा दिली की, “सर्वात आधी इंद्रियांना नियंत्रणात ठेवून वासनेचा (कामाचा) नाश कर.” पण हे नियंत्रण मिळवण्यासाठी माणसाला स्वतःच्या अस्तित्वाची रचना (Hierarchy of Existence) समजणे अत्यंत आवश्यक आहे. आपल्या शरीरात कोण कोणावर नियंत्रण ठेवतो? मन, बुद्धी आणि इंद्रिये यांचा एकमेकांशी काय संबंध आहे? आणि या सगळ्यात आपला खरा ‘मी‘ (आत्मा) कुठे आहे? या मानवी अस्तित्वाच्या अत्यंत गूढ आणि मानसशास्त्रीय प्रश्नाचे उत्तर भगवान श्रीकृष्ण या ४२ व्या श्लोकात देतात. हा श्लोक म्हणजे भारतीय तत्त्वज्ञानातील ‘मानवी संरचनेचा‘ (Anatomy of Consciousness) एक अत्यंत श्रेष्ठ आणि वैज्ञानिक नकाशा आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।

मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ४२ ॥

संधी विग्रह

इन्द्रियाणि पराणि आहुः इन्द्रियेभ्यः परम् मनः ।

मनसः तु परा बुद्धिः यः बुद्धेः परतः तु सः ॥ ४२ ॥

३. शब्दार्थ

• इन्द्रियाणि = (स्थूल शरीरापेक्षा) इंद्रिये
• पराणि = श्रेष्ठ / सूक्ष्म / बलवान
• आहुः = म्हणतात (ज्ञानी लोक)
• इन्द्रियेभ्यः = इंद्रियांपेक्षा
• परम् = श्रेष्ठ / अधिक सूक्ष्म
• मनः = मन
• मनसः तु = आणि मनापेक्षा
• परा = श्रेष्ठ / अधिक सूक्ष्म
• बुद्धिः = बुद्धी (निश्चयात्मिका)
• यः = जो (सर्वांचा साक्षीदार आत्मा)
• बुद्धेः = बुद्धीच्याही
• परतः = पलीकडचा / अत्यंत श्रेष्ठ
• तु = आणि
• सः = तो (आत्मा)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्ञानी लोक या स्थूल शरीरापेक्षा इंद्रियांना श्रेष्ठ (सूक्ष्म आणि बलवान) मानतात. इंद्रियांपेक्षा मन श्रेष्ठ आहे, मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ आहे, आणि जो बुद्धीच्याही पलीकडे (अत्यंत श्रेष्ठ आणि सूक्ष्म) आहे, तो ‘आत्मा‘ आहे.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात ‘पर‘ (श्रेष्ठ) या शब्दाचा अर्थ अत्यंत वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून स्पष्ट करतात. ‘पर‘ म्हणजे जे अधिक ‘सूक्ष्म‘, ‘व्यापक‘ आणि ‘नियंत्रक‘ आहे. स्थूल शरीर हे जड आहे. त्या शरीराला चालवणारी इंद्रिये शरीरापेक्षा सूक्ष्म (श्रेष्ठ) आहेत. इंद्रियांना विषय पुरवणारे ‘मन‘ इंद्रियांपेक्षा सूक्ष्म आणि व्यापक आहे. मन जरी संकल्प-विकल्प करत असले, तरी योग्य-अयोग्य ठरवणारी ‘बुद्धी‘ मनापेक्षा श्रेष्ठ आहे. आणि या सर्वांना प्रकाशित करणारा, या सर्वांचा साक्षीदार जो ‘आत्मा‘ (सः) आहे, तो बुद्धीच्याही पलीकडे, म्हणजे सर्वांत श्रेष्ठ आणि अत्यंत सूक्ष्म आहे. आचार्य सांगतात की, वासनेचे (कामाचे) तळ इंद्रिये, मन आणि बुद्धीपर्यंतच आहेत; आत्मा वासनेच्या पूर्णपणे पलीकडे आणि अलिप्त आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली मानवी अस्तित्वाची ही उतरंड (Ladder) अत्यंत साध्या शब्दांत उलगडतात. माऊली म्हणतात की, हे जड शरीर म्हणजे केवळ बाहेरचे आवरण आहे. त्या शरीराचा कारभार पाहणारी इंद्रिये आहेत, पण ती इंद्रिये मनाच्या इशाऱ्यावर नाचतात. मनालाही लगाम घालण्याचे काम बुद्धी करते. परंतु या सर्वांचा जो खरा मालक आहे, जो या शरीराच्या महालात राजासारखा विराजमान आहे, तो ‘आत्मा‘ आहे. जोवर माणसाला या राजाची (आत्म्याची) ओळख होत नाही, तोवर खालचे नोकर (इंद्रिये आणि मन) बंड करून उठतात आणि माणसाला मोहात पाडतात.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• नियंत्रणाची उतरंड (Hierarchy of Control): जेव्हा आपल्याला एखादी वाईट सवय मोडायची असते, तेव्हा ही उतरंड कामी येते. समजा, डोळ्यांनी एखादा आकर्षक पदार्थ पाहिला (इंद्रिय). मनाला तो खावासा वाटला (मन). पण तिथे ‘बुद्धी‘ निर्णय घेते की “हे आरोग्यासाठी वाईट आहे, मी खाणार नाही.” इथे बुद्धीने मनावर आणि मनाद्वारे इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवले. हीच ती ऊर्ध्वगामी (Upward) नियंत्रण व्यवस्था आहे.
• शरीर à इंद्रिये à मन à बुद्धी à आत्मा: हा मानवी अस्तित्वाचा प्रवास आहे. जो माणूस फक्त शरीराच्या आणि इंद्रियांच्या पातळीवर जगतो, तो पशूसमान असतो. जो मनाच्या पातळीवर जगतो, तो भावनांच्या आहारी जातो. जो बुद्धीच्या पातळीवर जगतो, तो विवेकी होतो. आणि जो आत्म्याच्या पातळीवर स्थिर होतो, तो स्थितप्रज्ञ होतो.
• खरा ‘मी‘ कोण? (Identifying the True Self): आपण अनेकदा म्हणतो “माझे मन उदास आहे” किंवा “माझी बुद्धी चालत नाहीये”. याचा अर्थ आपण मन किंवा बुद्धी नाही आहोत, तर आपण त्यांना ‘जाणणारे‘ (Observer) आहोत. हा जाणणारा साक्षीदार म्हणजेच ‘सः‘ (आत्मा). जेव्हा माणूस स्वतःला मन किंवा बुद्धी न मानता ‘आत्मा‘ मानतो, तेव्हा वासना त्याला स्पर्शही करू शकत नाही.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी माणसाच्या अस्तित्वाची स्पष्ट रचना मांडली आहे. स्थूल शरीरापासून सुरू झालेला हा प्रवास सर्वात सूक्ष्म अशा आत्म्यापर्यंत जातो. वासना (काम) ही इंद्रिये, मन आणि बुद्धीला ग्रासू शकते, पण ती आत्म्यापर्यंत पोहोचू शकत नाही. त्यामुळे स्वतःच्या खऱ्या आत्मस्वरूपाची ओळख करून घेणे, हाच वासनेवर (कामावर) विजय मिळवण्याचा सर्वात पक्का आणि अंतिम मार्ग आहे.

९. पुढील वाटचाल