अध्याय २ रा – श्लोक – ५ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ५ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील श्लोकात अर्जुनाने भीष्म पितामह आणि द्रोणाचार्यांसारख्या पूजनीय गुरूंवर शस्त्र कसे उचलायचे, असा भावनिक प्रश्न श्रीकृष्णांना विचारला. आता या ५ व्या श्लोकात अर्जुन आपला हाच युक्तिवाद आणखी पुढे नेत आहे. तो युद्धाला एक अत्यंत टोकाचा पर्याय सुचवतो. या श्लोकातून अर्जुनाची हतबलता आणि त्याने स्वतःच्या मनाची समजूत काढण्यासाठी घेतलेला ‘वैराग्याचा‘ आधार स्पष्टपणे दिसून येतो.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।

हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ ५ ॥

संधी विग्रह

गुरून् अहत्वा हि महा-अनुभावान् श्रेयः भोक्तुम् भैक्ष्यम् अपि इह लोके ।

हत्वा अर्थ-कामान् तु गुरून् इह एव भुञ्जीय भोगान् रुधिर-प्रदिग्धान् ॥

३. शब्दार्थ

• गुरून् = गुरूंना
• अहत्वा = न मारता
• हि = खरोखर
• महानुभावान् = महानुभाव (महान अनुभव आणि प्रभाव असणाऱ्या)
• श्रेयः = अधिक चांगले / कल्याणकारी
• भोक्तुम् = भोगणे / खाऊन जगणे
• भैक्ष्यम् = भिक्षा
• अपि = सुद्धा
• इह लोके = या जगात
• हत्वा = मारून
• अर्थकामान् = अर्थ आणि कामाची (धनाची) इच्छा असणाऱ्या
• तु = पण / परंतु
• इह एव = इथेच (याच जगात)
• भुञ्जीय = भोगावे लागतील
• भोगान् = भोग (सुखोपभोग)
• रुधिरप्रदिग्धान् = रक्ताने माखलेले (रक्तलांछित)

४. एकसूत्री विश्लेषण

अर्जुन म्हणाला: “महानुभाव गुरूंना न मारता या जगात भिक्षा मागून जगणे अधिक श्रेयस्कर आहे. कारण जरी हे गुरु अर्थ आणि कामाच्या (धनाच्या) आहारी गेले असले, तरी त्यांना मारून मी जे भोग भोगीन, ते रक्ताने माखलेलेच असतील.”

५. आचार्यांचे मत

आचार्यांच्या मते, या श्लोकात अर्जुनाच्या मनातील दुहेरी संघर्ष (Dilemma) दिसून येतो. एका बाजूला तो भीष्म आणि द्रोणांना ‘महानुभाव‘ (महान) म्हणत आहे, तर दुसऱ्या बाजूला त्यांना ‘अर्थकामान्‘ (धनाच्या आहारी गेलेले) असेही म्हणत आहे. आचार्यांचे निरीक्षण आहे की, अर्जुनाला हे माहीत आहे की द्रोणाचार्य आणि भीष्म हे कौरवांच्या अन्नाला (धनाला) बांधले गेले आहेत, तरीही त्याच्या मनातील त्यांच्याबद्दलचा आदर कमी झालेला नाही. ‘रुधिरप्रदिग्धान्‘ (रक्ताने माखलेले भोग) या शब्दातून आचार्य हे स्पष्ट करतात की, अर्जुनाला रक्ताच्या थारोळ्यात मिळणाऱ्या विजयापेक्षा भिक्षुकाचे जीवन अधिक शांत आणि पवित्र वाटत आहे. हा त्याचा खरा संन्यास नसून, ती मोहातून आलेली पलायनवादी वृत्ती आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर भाष्य करताना अर्जुनाची ही ‘वैराग्याची‘ भाषा अतिशय मार्मिकपणे मांडतात. माऊली म्हणतात की, अर्जुन श्रीकृष्णाला सांगत आहे, “हे देवा, या महात्म्यांना मारून मिळणारे राज्य मला नको. त्यापेक्षा मी दारोदारी भिक्षा मागून जगेन, ते मला अधिक सुखाचे वाटेल.” माऊली दाखवून देतात की अर्जुनाच्या मनाला गुरुहत्येच्या कल्पनेने इतका मोठा धक्का बसला आहे की, त्याला आता राजसुखाची शिसारी आली आहे. त्याचे हे दुःख वरवर पाहता करुणेने भरलेले वाटत असले, तरी आतून ते अज्ञानावर आणि मोहावर आधारित आहे.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• Escapism Disguised as Renunciation (वैराग्याचा बुरखा घातलेले पलायन): अनेकदा जेव्हा आपल्यासमोर एखादे अत्यंत कठीण आव्हान येते, तेव्हा आपण त्याचा सामना करण्याऐवजी अचानक ‘मला यातले काहीच नको‘ अशी वैराग्याची भाषा करू लागतो. अर्जुनाचे हे भिक्षा मागण्याचे तत्त्वज्ञान खऱ्या ज्ञानावर नाही, तर भीती आणि मोहावर आधारित आहे.
• The Cost of Success (यशाची किंमत): ‘रुधिरप्रदिग्धान् भोगान्‘;  जेव्हा आपण व्यावसायिक किंवा वैयक्तिक जीवनात यश मिळवण्यासाठी स्वतःच्या तत्त्वांशी किंवा स्वतःच्या लोकांशी तडजोड करतो, तेव्हा ते यश आपल्याला आतून खात असते. अर्जुनाला अशीच भीती वाटत आहे की हे यश रक्ताने माखलेले असेल, ज्याचा त्याला कधीही आनंद घेता येणार नाही.
• Rationalizing Weakness (दुर्बलतेचे समर्थन): आपण आपल्या मनातील कमकुवतपणा लपवण्यासाठी अनेकदा तत्त्वज्ञानाचा किंवा नैतिकतेचा आधार घेतो. अर्जुन युद्धापासून पळ काढण्याच्या आपल्या निर्णयाला ‘अहिंसा‘ आणि ‘त्याग‘ यांचे सुंदर रूप देण्याचा प्रयत्न करत आहे.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून स्पष्ट होते की अर्जुनाचा वैचारिक गोंधळ आता शिगेला पोहोचला आहे. क्षत्रियासाठी भिक्षा मागणे हे अत्यंत निंदनीय मानले जाते, तरीही रक्ताने माखलेल्या राज्यापेक्षा अर्जुनाला ते अधिक पवित्र आणि सोपे वाटत आहे. तो कर्तव्यापेक्षा भावनांना आणि वास्तवापेक्षा कल्पनेला अधिक महत्त्व देऊ लागला आहे.

९. पुढील वाटचाल