अध्याय २ रा – श्लोक – ६१ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ६१ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (६० व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, इंद्रियांचा वेग इतका भयंकर असतो की, ती प्रयत्न करणाऱ्या शहाण्या माणसालाही बळजबरीने फरफटत नेतात. हे ऐकल्यावर अर्जुनाच्या मनात स्वाभाविकपणे असा प्रश्न निर्माण होतो की, “जर ही इंद्रिये एवढी प्रबळ आहेत, तर मग त्यांच्यावर कायमचा विजय कसा मिळवायचा? यातून वाचण्याचा मार्ग कोणता?” अर्जुनाच्या या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर श्रीकृष्ण या ६१ व्या श्लोकात देत आहेत. केवळ मानवी प्रयत्नांवर (इच्छाशक्तीवर) विसंबून न राहता, परमेश्वराच्या आश्रयाला जाणे हाच इंद्रियनिग्रहाचा आणि स्थिर बुद्धीचा एकमेव खात्रीशीर मार्ग आहे, हे श्रीकृष्ण येथे समजावून सांगत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।

वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६१ ॥

संधी विग्रह

तानि सर्वाणि संयम्य युक्तः आसीत मत्-परः ।

वशे हि यस्य इन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६१ ॥

३. शब्दार्थ

• तानि = त्या (सर्व इंद्रियांना)
• सर्वाणि = सर्व
• संयम्य = संयमात / ताब्यात ठेवून
• युक्तः = योगयुक्त होऊन / एकाग्र होऊन
• आसीत = बसावे / राहावे
• मत्-परः = माझ्या (परमेश्वराच्या) आश्रयाला आलेला / मलाच सर्वोच्च मानणारा
• वशे = ताब्यात / नियंत्रणात
• हि = खरोखरच / कारण
• यस्य = ज्याची
• इन्द्रियाणि = इंद्रिये
• तस्य = त्याची
• प्रज्ञा = प्रज्ञा / बुद्धी
• प्रतिष्ठिता = स्थिर झाली आहे

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “त्या सर्व इंद्रियांना ताब्यात ठेवून आणि योगयुक्त होऊन साधकाने ‘माझ्या‘ (परमेश्वराच्या) आश्रयाला बसावे; कारण ज्याची इंद्रिये पूर्णपणे त्याच्या ताब्यात असतात, त्याचीच बुद्धी खऱ्या अर्थाने स्थिर असते.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना ‘मत्परः‘ या शब्दावर विशेष भर देतात. आचार्य स्पष्ट करतात की, इंद्रियांवर केवळ बळजबरीने (हठयोगाने) नियंत्रण मिळवणे शक्य नाही. कारण मन रिकामे राहिले तर ते पुन्हा भोगांकडे धावते. पण जेव्हा साधक ‘मत्परः‘ (वासुदेवच माझे सर्वोच्च ध्येय आहे असे मानणारा) होतो, तेव्हा त्याचे मन ईश्वराच्या चिंतनाने भरून जाते. जेव्हा मनाला परमात्म्याचा सर्वोच्च आनंद मिळतो, तेव्हा क्षुल्लक इंद्रियसुखांची ओढ आपोआप संपते. ईश्वरावरील निष्ठेशिवाय इंद्रियांवर मिळवलेला विजय हा तात्पुरता असतो, म्हणून परमेश्वराला शरण जाणे हाच स्थिर बुद्धीचा खरा पाया आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावरील भाष्यातून अत्यंत गोड आणि समर्पक विचार मांडतात. माऊली म्हणतात की, अंधाराशी हाताने लढून तो दूर करता येत नाही, त्यासाठी दिव्याचीच गरज असते. त्याचप्रमाणे, केवळ अहंकाराने आणि स्वतःच्या बळावर इंद्रियांशी लढून ती जिंकता येत नाहीत. त्यासाठी भक्तीच्या प्रकाशाची गरज असते. जे लोक सर्व विषय सोडून स्वतःला माझ्या (ईश्वराच्या) भक्तीत रंगवून घेतात, त्यांच्या मनातून विषयांची आठवणही पुसली जाते. माऊली म्हणतात, “ज्याची इंद्रिये त्याच्या आज्ञेत असतात, तोच खऱ्या ज्ञानाचा आणि आत्मशांतीचा अधिकारी असतो.”

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• उच्च ध्येयाची गरज (The Power of a Higher Purpose – मत्परः): व्यावहारिक जगात एखादे व्यसन (उदा. मोबाइलचे व्यसन किंवा जंक फूड) सोडायचे असेल, तर केवळ ‘नाही‘ म्हणण्याने ते सुटत नाही. त्या रिकाम्या वेळेत दुसरे एखादे मोठे आणि सकारात्मक ध्येय (Higher Purpose) ठेवावे लागते. उच्च ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे à व्यसनातून आपोआप सुटका (Effortless Control). ईश्वरावरील भक्ती हे असेच सर्वोच्च ध्येय आहे.
• समर्पणातून शक्ती (Strength through Surrender): अनेकदा आपण स्वतःच्या इच्छाशक्तीवर (Willpower) फाजील विश्वास ठेवतो. पण ‘मत्परः‘ होणे म्हणजे स्वतःच्या मर्यादा ओळखून एका सर्वोच्च शक्तीला (ईश्वराला) शरण जाणे. “माझ्याने हे एकट्याने शक्य नाही, मला तुझे साहाय्य हवे आहे,” हा विचार माणसाचा अहंकार नष्ट करतो आणि त्याला खरी आंतरिक ताकद देतो.
• संयम, दमन नव्हे (Regulation, not Suppression): ‘संयम्य‘ म्हणजे इंद्रियांचा योग्य आणि मर्यादित वापर करणे, त्यांना मारून टाकणे नव्हे. जसा उत्तम रथी घोड्यांवर नियंत्रण ठेवून योग्य दिशेने प्रवास करतो, तसा स्थितप्रज्ञ माणूस इंद्रियांना स्वतःच्या ताब्यात ठेवून जीवन जगतो.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा अत्यंत महत्त्वाचा निष्कर्ष निघतो की, इंद्रियांवरील कायमस्वरूपी आणि खरा विजय केवळ मानवी प्रयत्नांतून साध्य होत नाही. त्यासाठी मानवी प्रयत्नांना (इंद्रियनिग्रहाला) जेव्हा ईश्वरी भक्तीची आणि शरणागतीची (मत्परः) जोड मिळते, तेव्हाच माणसाची बुद्धी खऱ्या अर्थाने स्थिर (स्थितप्रज्ञ) होते.

९. पुढील वाटचाल