अध्याय २ रा – श्लोक – ४ था

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ४ थ्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

श्रीकृष्णांनी मागील श्लोकात अत्यंत कडक शब्दांत अर्जुनाचा भ्याडपणा आणि हृदयदौर्बल्य झटकून टाकण्यास सांगितले. परंतु अर्जुनाच्या मनातील संभ्रम आणि मोह अजूनही गेलेला नाही. तो श्रीकृष्णांच्या आवाहनाला तत्काळ होकार न देता, आपला नवा युक्तिवाद मांडतो. या श्लोकात अर्जुन आपल्यासमोरील सर्वांत मोठ्या आणि भावनिक पेचप्रसंगाला (Dilemma) शब्दबद्ध करत आहे – गुरुजनांशी आणि वडीलधाऱ्यांशी युद्ध कसे करायचे?

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

अर्जुन उवाच ।

कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।

इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ ४ ॥

संधी विग्रह

अर्जुनः उवाच ।

कथम् भीष्मम् अहम् सङ्ख्ये द्रोणम् च मधुसूदन ।

इषुभिः प्रति-योत्स्यामि पूजा-अर्हौ अरि-सूदन ॥

३. शब्दार्थ

• अर्जुन उवाच = अर्जुन म्हणाला
• कथम् = कसे (कोणत्या प्रकारे)
• भीष्मम् = पितामह भीष्मांसोबत
• अहम् = मी
• सङ्ख्ये = युद्धभूमीवर (रणांगणात)
• द्रोणम् = द्रोणाचार्यांसोबत
• च = आणि
• मधुसूदन = हे मधुसूदना (मधु नावाच्या राक्षसाला मारणाऱ्या कृष्णा)
• इषुभिः = बाणांनी
• प्रतियोत्स्यामि = प्रतिहल्ला करू (उलट सामना करू)
• पूजार्हौ = पूजेस योग्य असलेल्या (पूजनीय)
• अरिसूदन = हे अरिसूदन (शत्रूंचा नाश करणाऱ्या कृष्णा)

४. एकसूत्री अनुवाद

अर्जुन म्हणाला: “हे मधुसूदना (शत्रूंचा नाश करणाऱ्या कृष्णा)! युद्धभूमीवर मी पितामह भीष्म आणि आचार्य द्रोण यांच्यावर बाणांनी प्रतिहल्ला कसा करू? कारण ते दोघेही माझ्याकडून पूजेस (सन्मानास) पात्र आहेत.”

५. विविध मान्यवर आचार्यांची मते

आचार्यांच्या मते, अर्जुनाने या श्लोकात श्रीकृष्णांना उद्देशून वापरलेली ‘मधुसूदन‘ आणि ‘अरिसूदन‘ ही दोन संबोधने अतिशय मार्मिक आहेत. अर्जुन सुचवत आहे की, “हे कृष्णा, तू ‘मधु‘ नावाच्या राक्षसाचा आणि इतर शत्रूंचा (अरींचा) वध केलास, कारण ते तुझे किंवा धर्माचे शत्रू होते. पण माझ्यासमोर उभे असलेले भीष्म आणि द्रोण हे ‘शत्रू‘ नसून माझे परमपूज्य गुरु आणि आजोबा आहेत. मी त्यांना कसे मारू?” आचार्यांच्या मते, अर्जुनाचा हा युक्तिवाद वरवर पाहता अत्यंत नीतीमान (Ethical) वाटतो, परंतु तो ‘कर्तव्य‘ आणि ‘भावना‘ यांच्यातील गोंधळातून निर्माण झाला आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी अर्जुनाची ही मानसिक अवस्था अतिशय सुंदर रीतीने मांडली आहे. माऊली म्हणतात की, अर्जुन कृष्णाला विचारत आहे की, ज्यांच्या पायांवर फुले वाहावीत, त्यांच्यावर मी बाणांचा वर्षाव कसा करू? ज्या द्रोणाचार्यांनी मला धनुष्यबाण विद्या शिकवली, त्याच विद्येचा वापर मी त्यांच्यावरच उलट कसा करू? ही तर कृतघ्नतेची परिसीमा होईल! माऊली दाखवून देतात की, अर्जुनाला ‘गुरुहत्या‘ आणि ‘गोत्रहत्या‘ यांसारख्या महापापांची भीती वाटत आहे आणि त्याच्या मनातील हा नितांत आदरभाव त्याला युद्ध करण्यापासून रोखत आहे.

७. आधुनिक काळातील व्यावहारिक दृष्टिकोन

• Conflict of Duties (कर्तव्यांचा संघर्ष): अनेकदा जीवनात अशी वेळ येते जिथे वैयक्तिक आदर आणि व्यावसायिक/नैतिक कर्तव्य एकमेकांसमोर उभे ठाकतात. अशा वेळी ‘व्यक्ती‘ मोठी की ‘तत्व‘ हा प्रश्न निर्माण होतो.
• Questioning Authority (अधिकार आणि न्याय): जरी एखादी व्यक्ती पूजनीय असली, तरी ती चुकीच्या बाजूने (अधर्माच्या बाजूने) उभी असेल, तर तिच्या विरोधात उभे राहणे हेच खरे कर्तव्य असते. अर्जुनाला हे सत्य पचवणे कठीण जात आहे.
• Emotional Boundaries (भावनिक सीमा): आपण ज्यांना मानतो किंवा ज्यांच्याकडून शिकलो आहोत, त्यांच्या चुका दाखवणे किंवा त्यांच्या विरोधात जाणे हे अत्यंत वेदनादायी असते. परंतु जीवनात ‘धर्म‘ (कर्तव्य) पाळण्यासाठी हे भावनिक अडथळे बाजूला ठेवावे लागतात.

८. थोडक्यात निष्कर्ष

श्रीकृष्णांच्या कठोर शब्दांनंतरही अर्जुनाची शस्त्रे उचलण्याची तयारी नाही. तो ‘पूजार्हौ‘ (पूजनीय) हा अत्यंत प्रबळ युक्तिवाद पुढे करतो. अर्जुनाचा हा प्रश्न मानवी मनाचा एक स्वाभाविक गोंधळ आहे, जिथे नाती आणि कर्तव्य यात द्वंद्व निर्माण होते. हा श्लोक स्पष्ट करतो की, जोपर्यंत हा भावनिक गुंता सुटत नाही, तोपर्यंत अर्जुन युद्धाला तयार होणार नाही.

९. पुढील वाटचाल