श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ४३
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (४२ व्या) श्लोकात आपण पाहिले की अज्ञानी लोक
वेदांमधील कर्मकांडाच्या केवळ वरवरच्या आकर्षक (पुष्पित) शब्दांना कसे भुलतात. आता
या ४३ व्या श्लोकात श्रीकृष्ण या लोकांच्या आतली मानसिक अवस्था कशी असते, हे सांगत आहेत. असे लोक आतून पूर्णपणे
वासनांनी भरलेले असतात आणि या सकाम कर्मकांडांमुळे त्यांना केवळ पुन्हा पुन्हा
जन्म आणि मृत्यूच्या फेऱ्यात अडकावे लागते,
हे
भयानक सत्य श्रीकृष्ण येथे मांडत आहेत. (४२,
४३
आणि ४४ हे तिन्ही श्लोक मिळून मूळ संस्कृतमध्ये एकच सलग वाक्य तयार होते.)
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ ४३ ॥
संधी विग्रह
काम-आत्मानः स्वर्ग-पराः जन्म-कर्म-फल-प्रदाम् ।
क्रिया-विशेष-बहुलाम् भोग-ऐश्वर्य-गतिम् प्रति ॥ ४३ ॥
३. शब्दार्थ
- कामात्मानः = वासनांनी भरलेले /
ज्यांचे मन फक्त कामनांमध्ये अडकले आहे
- स्वर्गपराः = स्वर्गालाच
सर्वोच्च ध्येय मानणारे
- जन्म-कर्म-फल-प्रदाम् = कर्माचे फळ म्हणून
(पुन्हा) जन्म देणाऱ्या
- क्रिया-विशेष-बहुलाम् = अनेक प्रकारच्या
क्लिष्ट कर्मकांडांनी / क्रियांनी भरलेल्या
- भोग-ऐश्वर्य-गतिम् = भोग (सुख) आणि
ऐश्वर्य (संपत्ती/सत्ता) मिळवण्याच्या मार्गाकडे
- प्रति = कडे / उद्देशून
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “जे लोक पूर्णपणे वासनांनी
ग्रासलेले आहेत आणि स्वर्ग हेच ज्यांचे सर्वोच्च ध्येय आहे, ते भोग आणि ऐश्वर्य मिळवण्यासाठी अनेक
प्रकारची कर्मकांडे करतात, ज्याचा अंतिम
परिणाम केवळ पुन्हा जन्म घेणे आणि कर्माची फळे भोगणे हाच असतो.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना सकाम कर्माची
निरर्थकता स्पष्ट करतात. ते सांगतात की,
ज्यांचे
अंतःकरण केवळ भौतिक सुखांच्या (कामात्मानः) इच्छेने भरले आहे, त्यांना परमेश्वर किंवा मोक्ष दिसत नाही. ते फक्त
स्वर्गातील सुखांनाच अंतिम मानतात (स्वर्गपराः).
पण स्वर्ग हा कायमस्वरूपी नसतो. तिथले पुण्य संपले की माणसाला कर्माचे फळ
भोगण्यासाठी पुन्हा या मृत्युलोकात जन्म घ्यावाच लागतो (जन्मकर्मफलप्रदाम्). त्यामुळे या लोकांची सर्व कर्मकांडे ही
मुक्ती देणारी नसून, केवळ
जन्म-मृत्यूचा फेरा वाढवणारीच ठरतात.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या लोकांच्या वृत्तीवर अत्यंत मार्मिक
टीका करतात. माऊली म्हणतात की, जसे एखादा
व्यापारी फक्त नफ्याचा विचार करून व्यापार करतो, तशीच ही अज्ञानी लोक ईश्वराची भक्ती नव्हे, तर ‘व्यापार‘ करतात. “अमुक एक यज्ञ केला की तमुक एक
फळ मिळेल” या आशेने ते कर्मकांडाचा मोठा पसारा मांडतात (क्रियाविशेषबहुलां). पण अशा सकाम कर्माने
त्यांना कधीही खरी आंतरिक शांती मिळत नाही,
उलट
ते या वासनांच्या आणि जन्म-मरणाच्या चक्रात अधिकच गुरफटत जातात.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- वासनाधीन
जीवन (Desire-driven
Mindset – कामात्मानः): आजच्या काळात अनेक
लोक केवळ ‘मला हे
हवे, मला ते
हवे‘ या
विचारचक्रात अडकलेले असतात. त्यांच्या प्रत्येक कृतीमागे काहीतरी भौतिक
मिळवण्याची हाव असते. हाव जेवढी जास्त,
तेवढी बुद्धी अधिक चंचल होते.
- सुख आणि
सत्तेची हाव (Chasing
Bhoga & Aishwarya):
सुखोपभोग (Bhoga) आणि
सत्ता/संपत्ती (Aishwarya)
या दोन गोष्टी माणसाला सर्वात जास्त भुरळ घालतात. या मिळवण्यासाठी लोक
अनेक क्लिष्ट मार्ग (क्रियाविशेषबहुलां) अवलंबतात, पण त्यातून शाश्वत
समाधान मिळत नाही.
- रॅट रेस /
न संपणारे चक्रव्यूह (The
Trap of Rebirth): व्यावहारिक
अर्थाने, सतत
इच्छांच्या मागे धावणे म्हणजे एका न संपणाऱ्या ‘रॅट रेस‘ मध्ये अडकणे होय.
एक इच्छा पूर्ण झाली की दुसरी उभी राहते (इच्छा à कर्म à फळ à नवीन इच्छा).
यातून माणसाचा मानसिक जन्म-मृत्यू (अशांतता) सतत चालूच राहतो.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून हा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की, केवळ सांसारिक भोग आणि सत्तेच्या लालसेपोटी
केलेली कोणतीही कृती माणसाला मुक्ती किंवा खरी शांती देत नाही. उलट, ती त्याला जन्म, मृत्यू आणि कर्माच्या न संपणाऱ्या चक्रात
अधिक घट्ट बांधून ठेवते.
९. पुढील वाटचाल
४२ आणि ४३ व्या श्लोकातील वर्णन ऐकल्यावर
स्वाभाविकपणे अर्जुनाच्या मनात विचार येतो की, “जर या लोकांचे मन एवढे भोगांमध्ये आणि ऐश्वर्यात अडकलेले
असेल, तर त्यांच्या बुद्धीचे
नक्की काय होते?” या प्रश्नाचे
अत्यंत नेमके उत्तर श्रीकृष्ण ४२,
४३
आणि ४४ या सलग श्लोकांच्या मालिकेतील शेवटच्या म्हणजेच ४४ व्या श्लोकात देणार आहेत
(“भोगैश्वर्यप्रसक्तानां
तयापहृतचेतसाम्…”). त्यात ते स्पष्ट करतील की, भोग आणि ऐश्वर्यात आकंठ बुडालेल्या लोकांची
बुद्धी कधीही समाधी अवस्थेत किंवा एकाग्रतेत स्थिर होऊ शकत नाही.