अध्याय २ रा – श्लोक – ६८ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ६८ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (६७ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, मोकाट सुटलेले एक जरी इंद्रिय मनाला भरकटवू शकते आणि माणसाची बुद्धी (प्रज्ञा) नष्ट करू शकते. हे ऐकल्यावर स्वाभाविकपणे असा निष्कर्ष निघतो की, जर इंद्रियांना मोकळे सोडणे हा सर्वनाश असेल, तर इंद्रियांना ताब्यात ठेवणे हेच यशाचे गमक असले पाहिजे. याच निष्कर्षावर शिक्कामोर्तब करत श्रीकृष्ण ६८ व्या श्लोकात ‘स्थितप्रज्ञ‘ (स्थिर बुद्धीचा माणूस) या संकल्पनेचा समारोप करत आहेत. खऱ्या अर्थाने स्थिर बुद्धी कोणाची असते, याची अंतिम आणि स्पष्ट व्याख्या या श्लोकात दिली आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६८ ॥

संधी विग्रह

तस्मात् यस्य महा-बाहो निगृहीतानि सर्वशः ।

इन्द्रियाणि इन्द्रिय-अर्थेभ्यः तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६८ ॥

३. शब्दार्थ

• तस्मात् = म्हणून (वरील सर्व कारणांमुळे)
• यस्य = ज्याची (ज्या साधकाची)
• महा-बाहो = हे महाबाहो (मोठे बाहू असलेल्या अर्जुना)
• निगृहीतानि = पूर्णपणे आवरलेली आहेत / ताब्यात आहेत
• सर्वशः = सर्व बाजूंनी / सर्व प्रकारे
• इन्द्रियाणि = इंद्रिये (डोळे, कान, जीभ इ.)
• इन्द्रिय-अर्थेभ्यः = इंद्रियांच्या विषयांपासून (रूप, शब्द, चव यांसारख्या भोगांपासून)
• तस्य = त्याचीच
• प्रज्ञा = बुद्धी / प्रज्ञा
• प्रतिष्ठिता = स्थिर झालेली असते (तोच स्थितप्रज्ञ)

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “म्हणून, हे महाबाहो अर्जुना, ज्याची इंद्रिये सर्व बाजूंनी इंद्रियांच्या विषयांपासून पूर्णपणे आवरलेली (स्वतःच्या ताब्यात) आहेत, त्याचीच बुद्धी स्थिर झाली आहे (तोच स्थितप्रज्ञ आहे) असे समजावे.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावर भाष्य करताना ‘सर्वशः‘ (सर्व बाजूंनी) या शब्दावर विशेष भर देतात. आचार्यांच्या मते, केवळ एका इंद्रियावर ताबा मिळवून चालत नाही; तर सर्वच्या सर्व (पाचही ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये) इंद्रियांना त्यांच्या विषयांपासून दूर ठेवणे आवश्यक आहे. जर एका बाजूने तुम्ही इंद्रियांना आवरले आणि दुसऱ्या बाजूने त्यांना भोगांमध्ये मोकळे सोडले, तर बुद्धी कधीच स्थिर होऊ शकणार नाही. ज्याने सर्व बाजूंनी इंद्रियांना जिंकले आहे, तोच खरा ‘स्थितप्रज्ञ‘ संन्यासी होय.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचे वर्णन करताना अत्यंत सुंदर दृष्टांत देतात. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव संकटाची चाहूल लागताच आपले सर्व अवयव आपल्या पाठीच्या कवचात ओढून घेते (ज्याचा संदर्भ ५८ व्या श्लोकात आला होता), त्याचप्रमाणे जो साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या जगातून आत (स्वतःकडे) वळवतो, त्याची बुद्धी परमात्म्याच्या ठिकाणी स्थिर होते. जसा एखादा राजा आपल्या शत्रूंना जिंकून सिंहासनावर निर्भयपणे बसतो, तसाच हा साधक इंद्रियांना जिंकून आत्मज्ञानाच्या सिंहासनावर स्थिर झालेला असतो.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• ३६०-डिग्री नियंत्रण (All-around Discipline): ‘सर्वशः‘ हा या श्लोकातील अत्यंत महत्त्वाचा शब्द आहे. व्यवहारात आपण पाहतो की एखादा माणूस आरोग्यासाठी गोड खाणे सोडतो (जिभेवर नियंत्रण), पण मोबाईलवर तासन्‌तास रील पाहतो (डोळ्यांवरून नियंत्रण सुटते). गीतेचा संदेश आहे की ‘शिस्त‘ ही सर्व बाजूंनी असावी लागते. एका ठिकाणी केलेली चूक दुसऱ्या ठिकाणची मेहनत वाया घालवू शकते.
• खरा वीर (The Real Warrior): श्रीकृष्ण अर्जुनाला ‘महाबाहो‘ (Mighty-armed) म्हणतात. याचे कारण असे की, बाह्य युद्धात मोठे बाहू असलेला योद्धा शत्रूंना हरवू शकतो, पण खऱ्या जीवनाच्या युद्धात तोच ‘महाबाहो‘ (वीर) आहे, ज्याने स्वतःच्या इंद्रियांना आणि मनाला हरवले आहे. स्वतःला जिंकणे हाच खरा विजय आहे.
• स्थितप्रज्ञाची अंतिम खूण (The Mark of Stability): जो माणूस परिस्थितीचा गुलाम नसून, ज्याचे स्वतःच्या आवडी-निवडींवर आणि सवयींवर पूर्ण नियंत्रण आहे, तोच आधुनिक जगात खऱ्या अर्थाने ‘स्थितप्रज्ञ‘ (Emotionally & Intellectually Stable) आहे.

८. निष्कर्ष

इंद्रियांच्या अधीन होणे म्हणजेच विनाश (श्लोक ६७) आणि इंद्रियांना स्वतःच्या अधीन ठेवणे म्हणजेच ‘स्थितप्रज्ञ‘ अवस्था (श्लोक ६८), हा ५४ व्या श्लोकापासून सुरू झालेल्या स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांचा परमोच्च निष्कर्ष आहे.

९. पुढील वाटचाल