अध्याय २ रा – श्लोक – ३ रा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ३ ऱ्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील श्लोकात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाच्या पलायनवादी वृत्तीला ‘अनार्य‘ आणि ‘अस्वर्ग्य‘ म्हणून नाकारले. आता या तिसऱ्या श्लोकात ते उपचारांची तीव्रता वाढवतात. अर्जुनाच्या तथाकथित ‘करुणेला‘ भगवान थेट ‘षंढपणा‘ (क्लैब्यम्) आणि ‘हृदयाची दुर्बलता‘ असे सडेतोड नाव देतात. हा श्लोक म्हणजे अर्जुनाच्या क्षात्रधर्माला आणि स्वाभिमानाला दिलेले एक प्रचंड मोठे आव्हान आहे, जेणेकरून तो या नैराश्याच्या गर्तेतून बाहेर येऊन युद्धासाठी उभा राहील.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।

क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ ३ ॥

संधी विग्रह

क्लैब्यम् मा स्म गमः पार्थ न एतत् त्वयि उपपद्यते ।

क्षुद्रम् हृदय-दौर्बल्यम् त्यक्त्वा उत्तिष्ठ परन्तप ॥

३. शब्दार्थ

• क्लैब्यम् = नामर्दानगी, भ्याडपणा, नपुंसकत्व (षंढपणा)
• मा स्म गमः = प्राप्त होऊ नकोस, पत्करू नकोस
• पार्थ = हे पार्था (पृथेचा/कुंतीचा पुत्र)
• न = नाही
• एतत् = हे
• त्वयि = तुझ्याठायी, तुला
• उपपद्यते = शोभते, योग्य वाटते
• क्षुद्रम् = क्षुद्र, नीच, तुच्छ
• हृदयदौर्बल्यम् = हृदयाची दुर्बलता, मनाचा कमकुवतपणा
• त्यक्त्वा = सोडून, त्याग करून
• उत्तिष्ठ = ऊठ, उभा राहा (युद्धासाठी)
• परन्तप = हे परंतपा (शत्रूंना ताप देणाऱ्या / शत्रूंचे दमन करणाऱ्या)

४. एकसूत्री अनुवाद

भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले: “हे पार्था, अशा या नामर्दानगीला (भ्याडपणाला) बळी पडू नकोस. हे तुला मुळीच शोभत नाही. हे परंतपा (शत्रूंना ताप देणाऱ्या), हृदयाच्या या क्षुद्र दुर्बलतेचा त्याग कर आणि (युद्धासाठी) उभा राहा.”

५. विविध मान्यवर आचार्यांची मते

आचार्यांच्या मते, हा श्लोक संपूर्ण गीतेतील सर्वात तेजस्वी आणि स्फूर्तिदायक श्लोकांपैकी एक आहे. स्वामी विवेकानंदांनी तर म्हटले होते की, जर संपूर्ण गीता विसरली आणि फक्त हा एक श्लोक जरी लक्षात राहिला, तरी गीतेचे सार समजले. श्रीकृष्णांनी येथे अत्यंत जाणीवपूर्वक दोन शब्दांचा प्रयोग केला आहे:

• ‘पार्थ‘ (कुंतीपुत्र): त्याला त्याच्या वीर मातेची आणि क्षत्रिय वंशाची आठवण करून देण्यासाठी.
• ‘परन्तप‘ (शत्रूंना रडवणारा): ज्याने आजवर अनेक शत्रूंना धूळ चारली, तो आज स्वतःच रडत आहे, हा विरोधाभास दाखवण्यासाठी.

आचार्य सांगतात की, अर्जुनाचा हा संन्यास किंवा वैराग्य खऱ्या ज्ञानावर आधारित नसून, तो केवळ ‘हृदयदौर्बल्य‘ (Emotional weakness) आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर भाष्य करताना अतिशय सुंदर वर्णने करतात. भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावतात की, “अरे अर्जुना, तू हे काय मांडले आहेस? तू तर असा वीर आहेस ज्याच्या नावाने शत्रू थरथर कापतात! आणि आज तूच असा हताश होऊन बसला आहेस? हे तुझ्यासारख्या महावीराला शोभत नाही.” माऊलींच्या शब्दांत सांगायचे तर, सिंहाने कोल्ह्यासारखे वागणे जसे शोभत नाही, तसेच अर्जुनाने असे भ्याडपणे रडत बसणे त्याच्या श्रेष्ठत्वाला काळिमा फासणारे आहे. भगवंत त्याच्या सुप्त स्वाभिमानाला जागृत करत आहेत.

७. आधुनिक काळातील व्यावहारिक दृष्टिकोन

• Overcoming Emotional Weakness (भावनिक दुर्बलतेवर मात): अनेकदा आपण कठीण प्रसंगांना सामोरे जाण्याऐवजी स्वतःला ‘चांगले‘ किंवा ‘सहानुभूतीपूर्ण‘ दाखवून पळवाट शोधतो. श्रीकृष्ण सांगतात की, हा चांगुलपणा नसून, ती मनाची दुर्बलता आहे (क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं).
• Self-Respect and Identity (स्व-ओळखीची जाणीव): ‘नैतत्त्वय्युपपद्यते‘ (हे तुला शोभत नाही). जेव्हा आपण आपल्या क्षमतांपेक्षा कमी पातळीवर जाऊन वागतो, तेव्हा आपल्याला आपली खरी ओळख आठवून देणे आणि आपल्या मूळ स्वभावाला जागृत करणे आवश्यक असते.
• Call to Action (कृतीचे आवाहन): ‘उत्तिष्ठ‘ (ऊठ). नैराश्यावर सर्वात मोठा उपाय म्हणजे ‘कृती‘ (Action). विचार करत बसण्यापेक्षा किंवा रडत बसण्यापेक्षा, संकटाला सामोरे जाण्यासाठी उभे राहणे हाच एकमेव मार्ग आहे.

८. थोडक्यात निष्कर्ष

या श्लोकाद्वारे श्रीकृष्णांनी अर्जुनाच्या तथाकथित ‘धार्मिक‘ युक्तिवादातील हवा पूर्णपणे काढून घेतली आहे. अर्जुनाची ‘करुणा‘ ही खरी करुणा नसून तो केवळ एक ‘भ्याडपणा‘ आहे, हे भगवंतांनी स्पष्ट केले. हा श्लोक केवळ अर्जुनासाठीच नाही, तर जीवनातील संकटांसमोर हार मानणाऱ्या प्रत्येक मानवासाठी एक संजीवनी मंत्र आहे – “दुर्बलता झटकून टाका आणि संकटाचा सामना करण्यासाठी उभे राहा!”

९. पुढील वाटचाल