अध्याय २ रा – श्लोक – २८ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील २८ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील श्लोकांमध्ये श्रीकृष्णांनी जन्म आणि मृत्यूचे चक्र कसे अपरिहार्य (अटळ) आहे हे समजावून सांगितले. तरीही माणसाला ‘हे जगणे नक्की काय आहे?’, ‘जन्मापूर्वी आपण कुठे असतो?’ आणि ‘मृत्यूनंतर काय होते?’ असे प्रश्न पडतात. या प्रश्नांचे अत्यंत तार्किक, वैज्ञानिक आणि वास्तववादी उत्तर देण्यासाठी भगवान श्रीकृष्ण या २८ व्या श्लोकात ‘अव्यक्त‘ (Unmanifest) आणि ‘व्यक्त‘ (Manifest) या संकल्पनांचा आधार घेतात. हा श्लोक माणसाच्या अस्तित्वाची खरी ओळख करून देतो आणि जीवन किती क्षणभंगुर आहे, हे पटवून देतो.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।

अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २८ ॥

संधी विग्रह

अव्यक्त-आदीनि भूतानि व्यक्त-मध्यानि भारत ।

अव्यक्त-निधनानि एव तत्र का परिदेवना ॥ २८ ॥

३. शब्दार्थ

• अव्यक्तादीनि = सुरुवातीला (जन्मापूर्वी) अदृश्य/अव्यक्त असलेली
• भूतानि = सर्व प्राणीमात्र / शरीरे
• व्यक्तमध्यानि = मध्ये (जन्मानंतर आणि मृत्यूपूर्वी) दिसणारी/व्यक्त असलेली
• भारत = हे भरतवंशी अर्जुना
• अव्यक्तनिधनानि = मृत्यूनंतर पुन्हा अदृश्य/अव्यक्त होणारी
• एव = च / निश्चितच
• तत्र = त्यामध्ये (त्या स्थितीबद्दल)
• का = कसला / काय
• परिदेवना = शोक / दुःख / रडणे

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना, सर्व प्राणी जन्मापूर्वी अव्यक्त (अदृश्य) होते, केवळ मधल्या काळात (जन्मानंतर आणि मृत्यूपूर्वी) ते व्यक्त (दृश्य) होतात आणि मृत्यूनंतर ते पुन्हा अव्यक्त (अदृश्य) होणार आहेत. मग या नैसर्गिक प्रक्रियेबद्दल शोक कसला करायचा?”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना स्पष्ट करतात की हे शरीर आणि हे जग मायेचा खेळ आहे. उत्पत्तीच्या आधी (जन्मापूर्वी) हे शरीर मूळ कारणात (प्रकृतीत) अदृश्य रूपात विलीन असते. नंतर ते ‘कार्य‘ रूपात प्रकट होते (मध्य अवस्था), आणि विनाशानंतर (मृत्यू) ते पुन्हा आपल्या मूळ कारणात जाऊन मिसळते. जी गोष्ट मुळातच नव्हती आणि शेवटीही नसणार आहे, ती केवळ मधल्या काळात थोड्या वेळासाठी दिसते. अशा क्षणभंगुर आणि केवळ ‘दिसण्यापुरत्या‘ वास्तवासाठी ज्ञानी माणूस कधीही शोक करत नाही.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ अत्यंत सोप्या आणि सुंदर दृष्टांतातून समजावून सांगतात. माऊली म्हणतात की, जसे पाण्यावर एखादा तरंग उठतो, तो काही काळापुरता दिसतो आणि पुन्हा पाण्यातच विरघळून जातो. तो तरंग निर्माण होण्यापूर्वी पाणीच होता आणि विरघळल्यावरही पाणीच झाला; फक्त मधल्या काळात त्याला ‘तरंग‘ असे नाव आणि आकार मिळाला. तसेच, स्वप्नात पाहिलेल्या गोष्टी झोपण्यापूर्वी नसतात आणि जागे झाल्यावरही उरत नाहीत; त्या फक्त मधल्या काळात खऱ्या वाटतात. याचप्रमाणे हा जन्म आणि मृत्यूचा खेळ आहे. त्यामुळे जे मुळातच शाश्वत नाही, त्यासाठी रडणे अज्ञानाचे लक्षण आहे.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• अल्पकालीन वास्तवाची जाणीव (Awareness of Transience): आपण आयुष्यातील नातेसंबंध, संपत्ती आणि यश यांना कायमस्वरूपी मानण्याची चूक करतो. पण हे सर्व फक्त ‘व्यक्त-मध्य‘ (मधल्या काळातील) आहे. जन्मापूर्वी हे काहीच नव्हते आणि मृत्यूनंतरही काहीच सोबत नसणार आहे. ही जाणीव असली की माणसाची आसक्ती कमी होते.
• बदलांचा स्वीकार (Accepting Transitions): जीवन हा दोन ‘अव्यक्त‘ अवस्थांमधील एक छोटासा प्रवास आहे. ‘अव्यक्त à व्यक्त à अव्यक्त‘ हा सृष्टीचा नियम आहे. या नियमाशी लढण्यापेक्षा, या प्रवासाचा शांतपणे स्वीकार करणे मानसिक शांती देते.
• वर्तमानावर लक्ष केंद्रित करणे (Focus on the Present): जे भूतकाळात नव्हते आणि भविष्यकाळातही उरणार नाही, त्याचा विचार करून वर्तमानातील कर्तव्य विसरणे चुकीचे आहे. श्रीकृष्णांचा संदेश आहे की या ‘मधल्या‘ काळात (वर्तमानात) स्वतःचे कर्तव्य योग्य प्रकारे आणि कोणत्याही मोहाशिवाय पार पाडणे हेच माणसाचे काम आहे.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा निष्कर्ष निघतो की जीवनातील प्रत्येक दृश्य गोष्ट तात्पुरती आहे. आपण सगळे एका अज्ञात (अव्यक्त) ठिकाणाहून आलो आहोत आणि पुन्हा त्याच अज्ञात ठिकाणी जाणार आहोत. फक्त मधल्या काळात आपण एकमेकांना दिसतो. हा एक नैसर्गिक खेळ आहे. जे अस्तित्वच मुळात अल्पजीवी आहे, त्याच्या जाण्याबद्दल दुःख करणे व्यर्थ आहे.

९. पुढील वाटचाल