श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ७०
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (६९ व्या) श्लोकात आपण पाहिले की, ज्ञानी माणूस सांसारिक भोगांमध्ये अलिप्त
(झोपलेला) असतो आणि आत्मज्ञानात जागा असतो. हे ऐकल्यावर साहजिकच अर्जुनाला आणि
आपल्यालाही असा प्रश्न पडतो की,
“ज्ञानी व्यक्ती या जगातच राहते. मग तिच्यासमोर जेव्हा नवनवीन विषयभोग, प्रलोभने आणि इच्छा येतात, तेव्हा ती विचलित का होत नाही? तिच्या मनाची अवस्था नक्की कशी असते?” या प्रश्नाचे अत्यंत
सुंदर आणि महासागराचे अफाट उदाहरण देऊन श्रीकृष्ण या ७० व्या श्लोकात उत्तर देत
आहेत. जशा नद्या समुद्रात मिसळूनही समुद्र शांत राहतो, तसा स्थितप्रज्ञ माणूस इच्छांच्या गर्दीतही
शांत कसा राहतो, हे यात
सांगितले आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति
यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स
शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ ७० ॥
संधी विग्रह
आपूर्यमाणम् अचल-प्रतिष्ठम् समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत्
।
तद्वत् कामाः यम् प्रविशन्ति सर्वे सः शान्तिम् आप्नोति न
काम-कामी ॥ ७० ॥
३. शब्दार्थ
- आपूर्यमाणम् = सर्व बाजूंनी
पाण्याने भरला जात असूनही
- अचल-प्रतिष्ठम् = अचल आणि स्थिर
असलेल्या (मर्यादा न सोडणाऱ्या)
- समुद्रम् = समुद्रात
- आपः = नद्यांचे पाणी /
जल
- प्रविशन्ति = प्रवेश करतात
(येऊन मिळतात)
- यद्वत् = ज्याप्रमाणे
- तद्वत् = त्याचप्रमाणे
- कामाः = सर्व इच्छा /
विषयभोग
- यम् = ज्याच्यामध्ये
(ज्या स्थितप्रज्ञ साधकामध्ये)
- प्रविशन्ति = प्रवेश करतात
(निर्माण होतात)
- सर्वे = सर्व
- सः = तोच (स्थितप्रज्ञ
माणूस)
- शान्तिम् = खऱ्या शांतीला
- आप्नोति = प्राप्त होतो
- न = नाही
- काम-कामी = इच्छांच्या मागे
धावणारा (भोगांची हाव असणारा)
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याप्रमाणे सर्व बाजूंनी
नद्यांचे पाणी सतत येऊन मिळत असूनही,
समुद्र
आपली मर्यादा न सोडता शांत आणि स्थिर राहतो;
त्याचप्रमाणे
ज्याच्या मनात सर्व विषय आणि इच्छा प्रवेश करूनही तो विचलित होत नाही, त्यालाच खरी शांती मिळते. भोगांची हाव
असणाऱ्या माणसाला (कामकामी) शांती कधीच मिळत नाही.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना अतिशय सखोल विचार
मांडतात. आचार्य म्हणतात, पावसाळ्यात
नद्यांचे पाणी अफाट वाढते, तरी समुद्र
फुगत नाही आणि उन्हाळ्यात नद्या आटल्या,
तरी
समुद्र आटत नाही. तो त्याच्या मूळ स्वरूपात स्थिर राहतो. त्याचप्रमाणे, स्थितप्रज्ञ साधकाला त्याच्या प्रारब्ध
कर्मानुसार जीवनात सुख-दुःख, मान-अपमान
किंवा विविध भोग प्राप्त होतात. पण त्याचे अंतःकरण आत्मज्ञानाने इतके भरलेले असते
की, या बाह्य भोगांमुळे
त्याच्या मनात कोणताही विकार (अहंकार किंवा दुःख) निर्माण होत नाही. इच्छांच्या
मागे भिकाऱ्यासारखे धावणाऱ्या ‘कामकामी‘ माणसाला ही शांती कधीच मिळू शकत नाही.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या श्लोकावर अप्रतिम आणि सोपे
भाष्य केले आहे. माऊली म्हणतात की,
समुद्राला
पावसाळ्याचे कौतुक नसते आणि उन्हाळ्याची चिंता नसते. नद्यांनी पाणी आणले काय आणि न
आणले काय, समुद्र नेहमीच
पूर्ण भरलेला आणि गंभीर असतो. तसाच ज्ञानी माणूस असतो. रिद्धी-सिद्धी किंवा
सांसारिक सुखे त्याच्याकडे चालून आली,
तरी
तो हुरळून जात नाही आणि ती सुखे निघून गेली,
तरी
तो रडत बसत नाही. त्याचे सुख त्याच्या आतच असल्यामुळे तो बाह्य जगातील
प्रलोभनांपुढे महासागरासारखा अढळ राहतो.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- मनाची
विशालता (Vastness
of Mind): जर एका
छोट्या डबक्यात आपण दगड मारला,
तर त्यातले पाणी गढूळ होते आणि बाहेर सांडते. पण तोच दगड समुद्रात मारला, तर समुद्राला
काहीच फरक पडत नाही. आपले मन डबक्यासारखे असेल, तर छोट्याशा अडचणीने आपण अस्वस्थ होतो. मन
समुद्रासारखे विशाल असेल, तर
कोणतेही संकट किंवा प्रलोभन आपली शांती भंग करू शकत नाही.
- इच्छांचे
स्वागत, गुलामगिरी
नाही (Desires
Enter, But Don’t Control):
श्लोक म्हणतो “कामा यं
प्रविशन्ति” (इच्छा प्रवेश करतात). याचा अर्थ ज्ञानी
माणसाच्या मनात विचार किंवा इच्छा येतच नाहीत असे नाही. विचार येतात, पण तो त्या
विचारांचा गुलाम होत नाही. तो त्यांना समुद्रासारखा स्वतःत सामावून घेतो, त्यांच्यामागे
वेड्यासारखा धावत नाही.
- शांतीचा
खरा पत्ता (True
Peace): ‘कामकामी‘ (इच्छांच्या मागे
धावणारा) माणूस आयुष्यात कायम तणावात असतो. एक इच्छा पूर्ण झाली की तो
दुसऱ्या इच्छेमागे धावतो. त्याला वाटते सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यावर शांती
मिळेल, पण शांती
इच्छा पूर्ण करण्यात नसून,
मन स्थिर करण्यात आहे.
८. निष्कर्ष
खरी शांती सांसारिक भोगांपासून पळून जाण्यात किंवा इच्छांशी
लढण्यात नाही. तर स्वतःचे मन महासागरासारखे इतके विशाल आणि स्थिर बनवण्यात आहे, जिथे जगातल्या कोणत्याही इच्छा आल्या किंवा
गेल्या, तरी अंतःकरणाची शांतता
किंचितही ढळत नाही.
९. पुढील वाटचाल
“ज्याला शांती
मिळते तो समुद्रासारखा शांत असतो,”
हे
समजल्यावर आता अर्जुनाच्या मनात प्रश्न येतो की, “मग ही शांती मिळवण्यासाठी नेमके काय सोडावे लागते? अहंकार आणि ममत्व कसे नष्ट होते?” यावर २ ऱ्या
अध्यायाच्या शेवटाकडे जाताना श्रीकृष्ण ७१ व्या श्लोकात (“विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति
निस्पृहः…”) अत्यंत महत्त्वाचा आणि अंतिम उपदेश देणार आहेत.
तेथे ते सांगतील की, ज्याने ‘मी‘
आणि
‘माझे‘पणा सोडला आहे, त्यालाच परमोच्च शांती मिळते.