श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील १६
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (१५ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की जो
मनुष्य सुख-दुःख समान मानून विचलित होत नाही,
तो
मोक्षाला पात्र ठरतो. आता या १६ व्या श्लोकात ते या समत्त्वाचा आणि सहनशीलतेचा
सर्वात मोठा तात्त्विक पाया सांगत आहेत. ‘जे नष्ट होणारच
आहे त्याचा शोक का करू नये?’ आणि ‘जे कधीच नष्ट होत नाही ते काय आहे?’ या प्रश्नांचे उत्तर देताना श्रीकृष्ण ‘सत्‘
(सत्य/शाश्वत) आणि ‘असत्‘ (असत्य/नाशवंत) यांची अत्यंत महत्त्वाची
व्याख्या या श्लोकात मांडतात. संपूर्ण वेदान्त तत्त्वज्ञानाचा हा गाभा आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
१६ ॥
संधी विग्रह
न असतः विद्यते भावः न अभावः विद्यते सतः।
उभयोः अपि दृष्टः अन्तः तु अनयोः तत्त्वदर्शभिः॥
३. शब्दार्थ
- न = नाही
- असतो
(असतः) = असत् (जे
शाश्वत नाही/नाशवंत आहे) चे
- विद्यते = असते / अस्तित्व
असते
- भावो
(भावः) = अस्तित्व
/ स्थायी भाव
- न = नाही
- अभावो
(अभावः) = अभाव /
नाश
- विद्यते = असतो
- सतः = सत् (जे शाश्वत
आहे/सत्य आहे) चा
- उभयोः = या दोन्हीचा (सत्
आणि असत् चा)
- अपि = सुद्धा
- दृष्टः = पाहिला गेला आहे /
जाणला आहे
- अन्तः = अंत / निष्कर्ष /
तत्त्व
- तु = खरोखर /
निश्चितपणे
- अनयोः = या दोघांचा
- तत्त्वदर्शिभिः = तत्त्ववेत्त्यांनी
/ ज्ञानी पुरुषांनी
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “जे ‘असत्‘
(नाशवंत/माया) आहे त्याला कायमस्वरूपी अस्तित्व नाही, आणि जे ‘सत्‘ (सत्य/आत्मा)
आहे त्याचा कधीही नाश होत नाही (त्याचा अभाव नसतो). या ‘सत्‘
आणि
‘असत्‘ या दोन्ही गोष्टींचा अंतिम निष्कर्ष
तत्त्वज्ञानी महापुरुषांनी जाणलेला आहे.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विश्लेषण करताना ‘त्रिकालाबाधित सत्य‘ हा नियम सांगतात. त्यांच्या मते, जे भूत, भविष्य आणि वर्तमान या तिन्ही काळात बदलत नाही ते ‘सत्‘
(आत्मा/परमात्मा). आणि जे सतत बदलते,
ज्याचा
जन्म आणि मृत्यू निश्चित आहे ते ‘असत्‘ (शरीर,
नश्वर
जग, थंडी-ऊन, सुख-दुःख). शरीर हे ‘असत्‘
असल्यामुळे
ते एक ना एक दिवस नष्ट होणारच, आणि आत्मा हा ‘सत्‘
असल्यामुळे
तो कधीही मरणार नाही. त्यामुळे जे मुळातच नाशवंत आहे, त्याचा शोक करणे अज्ञानाचे लक्षण आहे, असे आचार्य स्पष्ट करतात.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या सिद्धांताचे वर्णन करताना अत्यंत
सोपी आणि मार्मिक उदाहरणे देतात. माऊली म्हणतात, जसे मृगजळ (वाळवंटातील पाण्याचा भास) दुरून खरे वाटते पण
प्रत्यक्षात तिथे पाण्याचा थेंबही नसतो,
तसेच
हे जग आणि शरीर मुळात नाशवंत आहे. अंधारात दोरीला साप समजून आपण घाबरतो, पण प्रकाश आल्यावर समजते की तो साप कधी
तिथे नव्हताच. त्याचप्रमाणे, अज्ञानामुळे
आपण या नाशवंत शरीरालाच (असत्) सत्य मानून बसतो. पण ज्यांनी ज्ञानरूपी प्रकाश
मिळवला आहे (तत्त्वदर्शी), ते जाणतात की
केवळ ‘आत्मा‘च सत्य (सत्) आहे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- Acceptance of Change (बदलाचा
स्वीकार): आपल्या
आयुष्यात येणाऱ्या परिस्थिती,
भावना, तारुण्य, संपत्ती हे सर्व ‘असत्‘ (बदलणारे) आहे. हे
सत्य स्वीकारल्यास आयुष्यात येणाऱ्या संकटांना सामोरे जाण्याची ताकद मिळते.
“हे ही दिवस जातील” हा विचार याच श्लोकावर आधारित आहे.
- Focus on the Permanent (शाश्वतावर
लक्ष केंद्रित करणे):
बाह्य गोष्टी (दिखावा,
प्रसिद्धी) या ‘असत्‘ आहेत, त्या कधीही नष्ट
होऊ शकतात. त्याऐवजी स्वतःचे चारित्र्य,
आंतरिक शांती आणि मूल्ये (जे ‘सत्‘ च्या जवळ जाणारे
आहेत) यावर लक्ष केंद्रित करणे महत्त्वाचे आहे.
- Fearlessness (निर्भयता): जेव्हा माणसाला हे
समजते की माझे मूळ स्वरूप (आत्मा) कधीही नष्ट होऊ शकत नाही, तेव्हा मृत्यूची
किंवा कोणत्याही नुकसानाची भीती नष्ट होते आणि माणूस खऱ्या अर्थाने निर्भय
बनतो.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून स्पष्ट होते की, जगात फक्त दोनच तत्त्वे आहेत: ‘सत्‘
आणि
‘असत्‘. तत्त्वज्ञानी व्यक्ती या दोन्हींमधील फरक
अचूक ओळखते. अज्ञानामुळे आपण ‘असत्‘ ला धरून ठेवण्याचा प्रयत्न करतो आणि दुःखी
होतो. खऱ्या ज्ञानाचा मार्ग म्हणजे ‘असत्‘चा मोह सोडून ‘सत्‘शी
(आत्मतत्त्वाशी) एकरूप होणे होय.
९. पुढील वाटचाल
आता अर्जुनाच्या मनात स्वाभाविकपणे प्रश्न
निर्माण होऊ शकतो की, “जर ‘सत्‘
कधीही
नष्ट होत नाही आणि तेच एकमेव सत्य आहे,
तर
ते नक्की काय आहे? ते कुठे असते? त्याचे स्वरूप कसे आहे?” यावर श्रीकृष्ण पुढील
१७ व्या श्लोकात (“अविनाशि तु
तद्विद्धि…”) या संपूर्ण
विश्वात व्यापून राहिलेल्या त्या अविनाशी परमात्म तत्त्वाचे (सत् चे) अत्यंत सुंदर
वर्णन करणार आहेत.