श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील २२
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील श्लोकात श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, आत्मा
कोणाला मारत नाही आणि तो मरतही नाही. मग ज्याला आपण ‘मृत्यू‘ म्हणतो, ती नेमकी कोणती
प्रक्रिया आहे? हा प्रश्न
स्वाभाविक आहे. श्रीकृष्णांनी या २२ व्या श्लोकात एका अत्यंत सोप्या आणि आपल्या
दैनंदिन जीवनातील परिचयाच्या उदाहरणातून ‘पुनर्जन्म‘ आणि ‘मृत्यूची‘ प्रक्रिया समजावून सांगितली आहे. जुन्या
कपड्यांचा हा दृष्टांत मृत्यूची भीती कायमची नष्ट करणारा गीतेतील सर्वात लोकप्रिय
श्लोक आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति
नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-न्यन्यानि संयाति
नवानि देही ॥ २२ ॥
संधी विग्रह
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरः अपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि अन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२
॥
३. शब्दार्थ
- वासांसि = कपडे / वस्त्रे
- जीर्णानि = जुने / फाटलेले /
निरुपयोगी झालेले
- यथा = ज्याप्रमाणे
- विहाय = सोडून (काढून
टाकून)
- नवानि = नवीन
- गृह्णाति = घेतो / धारण करतो
- नरः = मनुष्य
- अपराणि = दुसरे
- तथा = त्याचप्रमाणे
- शरीराणि = शरीरे
- विहाय = सोडून
- जीर्णानि = जुनी (जीर्ण
झालेली)
- अन्यानि = दुसरी
- संयाति = जातो / मिळवतो /
धारण करतो
- नवानि = नवीन
- देही = आत्मा (शरीरात वास
करणारा)
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याप्रमाणे मनुष्य जुने आणि
जीर्ण झालेले कपडे टाकून देतो आणि दुसरे नवीन कपडे धारण करतो, अगदी त्याचप्रमाणे हा आत्मा जुनी आणि
निरुपयोगी झालेली शरीरे सोडून देतो आणि दुसरी नवीन शरीरे धारण करतो.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावर भाष्य करताना स्पष्ट करतात की, देह आणि आत्मा यांचा संबंध केवळ ‘वस्त्रासारखा‘ (कपड्यांसारखा) आहे. आपले वस्त्र जुने किंवा
फाटलेले झाले की आपण ते बदलतो, त्यासाठी आपण
कधीही शोक करत नाही. त्याचप्रमाणे जेव्हा भौतिक शरीर आपले आयुष्य पूर्ण करते किंवा
कर्मानुसार जीर्ण होते, तेव्हा आत्मा
ते सोडून नवीन देह धारण करतो. हे केवळ एका अवस्थेतून दुसऱ्या अवस्थेत जाणे आहे
(देहान्तरप्राप्ती). अज्ञानी माणूस देहालाच सर्वस्व मानतो म्हणून तो रडतो, पण ज्ञानी माणसाला हे सत्य माहीत असल्याने
तो मृत्यूचे दुःख करत नाही.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचे वर्णन करताना म्हणतात की
मृत्यू म्हणजे केवळ ‘कपडे बदलणे‘ आहे. जसे मळके आणि फाटलेले कपडे बदलताना
आपल्याला वाईट वाटत नाही, उलट नवीन कपडे
मिळण्याचा आनंद होतो, तसाच मृत्यू हा
आत्म्यासाठी एका नव्या प्रवासाची सुरुवात आहे. त्यामुळे अर्जुनाने समोर उभ्या
असलेल्या नातेवाईकांच्या मृत्यूचा शोक करणे हे निव्वळ अज्ञान आहे, कारण त्यांचा मूळ आत्मा कधीच मरणार नाही, तो केवळ नवा देह धारण करेल.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- Perspective on Death (मृत्यूकडे
पाहण्याचा दृष्टिकोन):
मृत्यू म्हणजे आयुष्याचा कायमचा शेवट नसून ती केवळ एक ‘Transition’ (बदल) आहे. ही समज
माणसाच्या मनातील मृत्यूची सर्वात मोठी भीती कमी करते आणि प्रियजनांच्या
वियोगाचे दुःख सहन करण्याची मानसिक ताकद देते.
- Detachment from Physical Form (देहाभिमान
सोडणे): आपण
आपल्या शरीराला, बाह्य
सौंदर्याला खूप महत्त्व देतो आणि ते टिकवण्यासाठी धडपडतो. पण शेवटी ते केवळ
एक ‘वस्त्र‘ आहे. त्यामुळे खरी
गुंतवणूक शरीरापेक्षा स्वतःच्या चारित्र्यात आणि आत्मिक उन्नतीत करायला हवी.
- Embracing Change (बदल
स्वीकारणे): जुने
सोडल्याशिवाय नवीन मिळत नाही. आयुष्यातील जुन्या सवयी, जुने विचार आणि
जुनी परिस्थिती (जेव्हा ती निरुपयोगी किंवा ‘जीर्ण‘
होते) सोडून देण्याची तयारी ठेवली पाहिजे, तरच प्रगतीची ‘नवीन‘ दारे उघडतात.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून मृत्यूची अत्यंत सोपी आणि तर्कशुद्ध व्याख्या
मिळते. मृत्यू म्हणजे आत्म्याचा नाश नसून केवळ देहाचे परिवर्तन आहे. जुने कपडे
बदलण्याइतकीच ती एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे अर्जुनाने युद्धातील
परिणामांचा (मृत्यूचा) आणि देहनाशाचा शोक करू नये, हा श्रीकृष्णांचा अत्यंत स्पष्ट आणि सांत्वनपर संदेश आहे.
९. पुढील वाटचाल
आता मृत्यू म्हणजे केवळ कपडे बदलणे आहे हे
अर्जुनाला समजले. पण तरीही युद्धाच्या मैदानात त्याच्या मनात एक भीती असू शकते की, “माझ्याकडील तीक्ष्ण
शस्त्रे, अग्नी किंवा इतर भयंकर
अस्त्रे या आत्म्याला छेद किंवा इजा का करू शकत नाहीत? आत्म्याचे हे अभेद्य कवच कशाचे बनले आहे?” यावर श्रीकृष्ण पुढील
२३ व्या श्लोकात (“नैनं छिन्दन्ति
शस्त्राणि…”) आत्म्याच्या अभेद्य, अतींद्रिय आणि अखंड स्वरूपाचे अत्यंत ओजस्वी वर्णन करणार
आहेत.