श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ३३
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील श्लोकात श्रीकृष्णांनी युद्ध केल्यास होणारे फायदे
आणि स्वर्गाची प्राप्ती याबद्दल सांगून अर्जुनाला सकारात्मक प्रोत्साहन दिले. आता
या ३३ व्या श्लोकात श्रीकृष्ण नाण्याची दुसरी बाजू मांडत आहेत. “जर हे
प्राप्त झालेले धर्मयुद्ध तू लढला नाहीस,
तर
त्याचे किती भयंकर परिणाम होतील आणि तुझे किती मोठे नुकसान होईल,” याची कठोर जाणीव
श्रीकृष्ण या श्लोकातून अर्जुनाला करून देत आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥
३३ ॥
संधी विग्रह
अथ चेत् त्वम् इमम् धर्म्यम् संग्रामम् न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मम् कीर्तिम् च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि ॥ ३३ ॥
३. शब्दार्थ
- अथ = आणि / पण
- चेत् = जर
- त्वम् = तू
- इमम् = हे
- धर्म्यम् = धर्मानुसार असलेले
(न्याय्य)
- संग्रामम् = युद्ध
- न = नाही
- करिष्यसि = करशील
- ततः = तर / त्यामुळे
- स्वधर्मम् = स्वतःचा धर्म
(क्षत्रिय कर्तव्य)
- कीर्तिम् = कीर्ती / यश
- च = आणि
- हित्वा = सोडून देऊन /
गमावून
- पापम् = पाप
- अवाप्स्यसि = प्राप्त करशील /
पदरात पाडून घेशील
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “पण जर तू हे धर्मानुसार प्राप्त
झालेले युद्ध करणार नाहीस, तर स्वतःचा
धर्म (कर्तव्य) आणि कीर्ती गमावून तू केवळ पापच पदरात पाडून घेशील.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना स्पष्ट करतात की, स्वधर्माचा त्याग करणे हेच सर्वात मोठे पाप
आहे. अर्जुनाला वाटत होते की युद्ध न केल्यास तो पापापासून वाचेल, परंतु आचार्य सांगतात की जेव्हा कर्तव्याची
हाक येते, तेव्हा त्याकडे
पाठ फिरवणे हे भ्याडपणाचे लक्षण असते. क्षत्रियाने न्याय्य युद्ध टाळले, तर तो त्याच्या मूळ स्वभावाशी आणि ईश्वरी
योजनेशी प्रतारणा करतो, ज्यामुळे
त्याला लौकिक आणि पारलौकिक दोन्ही पातळ्यांवर केवळ ‘पाप‘ (अधोगती)
प्राप्त होते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ समजावताना अतिशय
रोकठोक शब्दांत सांगतात. माऊली म्हणतात की,
अर्जुना, जर तू रणांगण सोडून पळून गेलास, तर लोक तुझ्या ‘दयेचे‘ किंवा ‘शांततेचे‘ कौतुक करणार नाहीत, तर ते तुला भ्याड समजतील. आतापर्यंत तू जे
अतुलनीय शौर्य गाजवले आहेस आणि जी उज्ज्वल कीर्ती मिळवली आहेस, ती सर्व एका क्षणात नष्ट होईल. कर्तव्य
सोडून पळाल्याने तुझे जीवन केवळ निंदेने आणि पापाने भरून जाईल आणि भूतकाळातील सर्व
पुण्य नष्ट होईल.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- कर्तव्यचुकारपणा
हेच पाप (Dereliction
of Duty is Sin): आधुनिक
जीवनात ‘पाप‘ म्हणजे केवळ
धार्मिक नियम मोडणे नव्हे,
तर आपल्या वाट्याला आलेली जबाबदारी टाळणे हे सर्वात मोठे पाप आहे. जेव्हा
एखादा जबाबदार व्यक्ती अन्यायाकडे डोळेझाक करतो किंवा संकटाला घाबरून पळून
जातो, तेव्हा तो
स्वधर्माचा त्याग करतो आणि स्वतःचेच नुकसान करून घेतो.
- निर्णय न
घेण्याचे परिणाम (Cost
of Inaction): बरेचदा
आपल्याला वाटते की ‘काहीही न
करणे‘ (Inaction) हा
सुरक्षित पर्याय आहे. पण श्रीकृष्णांचा संदेश आहे की अन्याय होत असताना तटस्थ
राहणे किंवा योग्य कृती न करणे,
हे कृती करण्यापेक्षा जास्त भयंकर असू शकते. ‘चुकीचा निर्णय à अपयश‘ यापेक्षा ‘निर्णयच न घेणे à पाप आणि अधोगती‘ हे माणसाला अधिक
खाली खेचते.
- प्रतिष्ठा
आणि विश्वासार्हता (Loss
of Reputation): समाजात
एकदा का विश्वासार्हता (कीर्ती) गेली,
की ती पुन्हा मिळवणे अत्यंत कठीण असते. कठीण प्रसंगात जबाबदारी झटकणाऱ्या
व्यक्तीवर समाज पुन्हा कधीही विश्वास ठेवत नाही.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून हा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की, प्राप्त परिस्थितीत योग्य कर्म (स्वधर्म) न
करणे, आणि कठीण प्रसंगातून पळ
काढणे हे मनुष्याला विनाशाकडे आणि पापाकडे नेते. जबाबदारी झटकल्याने शांती मिळत
नाही, तर केवळ कीर्तीचा नाश
होतो आणि अपयश पदरात पडते.
९. पुढील वाटचाल
“तू युद्ध केले
नाहीस तर पाप लागेल,” असे
सांगितल्यानंतरही अर्जुनाला वाटू शकते की,
“ठीक आहे, मला पाप लागले
तरी चालेल, मी लोकांची
निंदा सहन करेन.” यावर श्रीकृष्ण त्याला समजावणार आहेत की, निंदा सहन करणे हे मृत्यूपेक्षाही कसे
भयंकर असते. पुढील ३४ व्या श्लोकात (“अकीर्तिं
चापि भूतानि…”) श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या सामाजिक
प्रतिष्ठेची आणि एका सन्माननीय व्यक्तीसाठी अपकीर्ती (बदनामी) मृत्यूहूनही कशी
वेदनादायक असते, याची अत्यंत
भेदक शब्दांत जाणीव करून देणार आहेत.