अध्याय २ रा – श्लोक – ५१ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ५१ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (५० व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, समत्व बुद्धीत राहून काम करणारा माणूस याच जन्मात पाप-पुण्याच्या बंधनातून मुक्त होतो. हे ऐकल्यावर साहजिकच असा विचार येतो की, “जेव्हा माणूस पाप-पुण्याच्या या जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून पूर्णपणे मुक्त होतो, तेव्हा शेवटी तो नक्की कोणत्या स्थितीला जाऊन पोहोचतो? त्याची अंतिम गती काय असते?” या प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर देण्यासाठी श्रीकृष्ण या ५१ व्या श्लोकात समत्व योगाचे अंतिम आणि सर्वोच्च फळ सांगत आहेत. असे ज्ञानी पुरुष सर्व दुःखांपासून रहित अशा ‘अनामय‘ पदाला (मोक्षाला) कसे प्राप्त होतात, हे ते स्पष्ट करत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।

जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ ५१ ॥

संधी विग्रह

कर्म-जम् बुद्धि-युक्ताः हि फलम् त्यक्त्वा मनीषिणः ।

जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः पदम् गच्छन्ति अनामयम् ॥ ५१ ॥

३. शब्दार्थ

• कर्म-जम् = कर्मापासून निर्माण होणारे
• बुद्धि-युक्ताः = समत्व बुद्धीने युक्त असलेले
• हि = खरोखरच / निश्चितपणे
• फलम् = फळ (परिणाम)
• त्यक्त्वा = सोडून देऊन / त्याग करून
• मनीषिणः = ज्ञानी पुरुष / विवेकी माणसे
• जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः = जन्माच्या (जन्म-मृत्यूच्या) बंधनातून पूर्णपणे मुक्त झालेले
• पदम् = पद / स्थिती / परमेश्वराचे धाम
• गच्छन्ति = प्राप्त करतात / जातात
• अनामयम् = अनामय / विकाररहित / सर्व प्रकारच्या दुःखांपासून आणि रोगांपासून मुक्त

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “कारण समत्व बुद्धीने युक्त असलेले ज्ञानी पुरुष कर्मापासून निर्माण होणाऱ्या फळाचा त्याग करून जन्म-मृत्यूच्या बंधनातून पूर्णपणे मुक्त होतात आणि सर्व दुःखांपासून रहित अशा ‘अनामय‘ (विकाररहित / मोक्ष) पदाला प्राप्त होतात.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना ‘जन्मबन्ध‘ आणि ‘अनामय पद‘ या संकल्पना अत्यंत स्पष्ट करतात. आचार्य सांगतात की, माणसाला पुन्हा पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो तो केवळ ‘कर्माच्या फळांमुळे‘ (कर्मजं फलं). जोपर्यंत फळाची आसक्ती आहे, तोपर्यंत ती फळे भोगण्यासाठी जीवात्म्याला नवीन शरीर धारण करावेच लागते. पण जे ‘मनीषिणः‘ (विवेकी/ज्ञानी) आहेत, ते कर्माचे फळ ईश्वराला अर्पण करून या साखळीतून कायमचे बाहेर पडतात. ‘अनामय‘ म्हणजे जिथे कोणताही ‘आमय‘ (रोग, दुःख किंवा विकार) नाही असे परब्रह्म तत्त्व किंवा विष्णुपद. ज्ञानी पुरुष याच सर्वोच्च पदाला जाऊन मिळतात.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा आशय उलगडताना ज्ञानी माणसाची अवस्था अतिशय सोप्या शब्दांत मांडतात. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा शहाणा वैद्य रोग काढून टाकतो आणि रुग्णाला वाचवतो, त्याचप्रमाणे हे ज्ञानी लोक जगात राहून कर्म तर करतात, पण ‘फळाच्या आशेरूपी‘ रोगाला काढून टाकतात. फळाचा त्याग केल्यामुळे त्यांना पुन्हा जन्माला येण्याची सक्ती उरत नाही. ते जन्म आणि मृत्यूच्या तुरुंगातून कायमचे सुटतात आणि अशा एका अखंड आनंदमय स्थितीत जाऊन पोहोचतात, जिथे दुःखाची सावलीही कधी पडत नाही.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• फळाचा त्याग आणि मुक्ती (Detachment as Liberation): आपण दररोज अनेक कामे करतो. या कामातून मिळणाऱ्या यश-अपयशावर आपले सुख-दुःख अवलंबून असते. ‘अपेक्षा à निराशा à दुःख‘ हे एक मानसिक जन्म-मृत्यूचे चक्रच आहे. फळाची आसक्ती सोडल्यास आपण या दैनंदिन मानसिक बंधनातून (Stress and Anxiety) मुक्त होतो.
• मनीषी होण्याची प्रक्रिया (Becoming a Wise Observer): ‘मनीषिणः‘ म्हणजे केवळ विद्वान नव्हे, तर जो स्वतःच्या मनावर आणि बुद्धीवर नियंत्रण ठेवू शकतो असा विवेकी माणूस. भावनेच्या आहारी न जाता, स्वतःच्या कृतींचे त्रयस्थपणे (Objective) निरीक्षण करणारी व्यक्तीच खऱ्या अर्थाने ज्ञानी असते.
• अनामय स्थिती (The State of Complete Mental Health): ‘आमय‘ म्हणजे आजार किंवा क्लेश. आधुनिक संदर्भात, भीती, चिंता, नैराश्य हे सर्व मानसिक ‘आमय‘ आहेत. जेव्हा आपण निष्काम कर्मयोग आचरणात आणतो, तेव्हा आपली मानसिकता पूर्णपणे निरोगी आणि स्थिर (अनामय) बनते. हीच खऱ्या अर्थाने जीवनातील सर्वोच्च शांती आहे.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा महान निष्कर्ष निघतो की, फळाची आसक्ती सोडणे हे केवळ मानसिक शांतीपुरते मर्यादित नाही, तर ते माणसाला जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून आणि सर्व प्रकारच्या सांसारिक दुःखांतून कायमचे मुक्त करून सर्वोच्च अशा परमानंदाच्या (अनामय) स्थितीला पोहोचवते.

९. पुढील वाटचाल