श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ९
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील ८ व्या श्लोकात अर्जुनाने आपल्या दुःखाची अथांगता आणि
भौतिक सुखांची व्यर्थता श्रीकृष्णांसमोर मांडली. त्याने स्वतःच्या अगतिकतेची
पूर्णपणे कबुली दिली आणि ज्ञानाची याचना केली. आता या ९ व्या श्लोकात संजय पुन्हा
एकदा धृतराष्ट्राला अर्जुनाची सद्यस्थिती आणि कृती सांगत आहे. हा श्लोक म्हणजे
अर्जुनाच्या संवादाचा शेवट आणि त्याच्या पूर्ण शरणागतीचा (Total Surrender) परमोच्च बिंदू आहे.
येथे अर्जुनाचा स्वतःचा युक्तिवाद आणि त्याचा अहंकार पूर्णपणे गळून पडलेला दिसतो.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
सञ्जय उवाच ।
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥
९ ॥
संधी विग्रह
सञ्जयः उवाच ।
एवम् उक्त्वा हृषीकेशम् गुडाकेशः परन्तपः ।
न योत्स्ये इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीम् बभूव ह ॥
३. शब्दार्थ
- एवम् = अशा प्रकारे
- उक्त्वा = बोलून / सांगून
- हृषीकेशम् = श्रीकृष्णांना
(इंद्रियांचे स्वामी)
- गुडाकेशः = अर्जुन (निद्रेवर
/ अज्ञानावर विजय मिळवणारा)
- परन्तपः = अर्जुन (शत्रूंना
ताप देणारा / शत्रूंचा नाश करणारा)
- न = नाही
- योत्स्ये = मी युद्ध करणार
- इति = असे
- गोविन्दम् = श्रीकृष्णांना
- उक्त्वा = स्पष्टपणे बोलून
- तूष्णीम् = शांत / गप्प
- बभूव = झाला
- ह = खरोखरच
४. एकसूत्री विश्लेषण
संजय म्हणाला: “शत्रूंचा नाश करणाऱ्या आणि निद्रेवर
विजय मिळवणाऱ्या अर्जुनाने (गुडाकेश),
इंद्रियांचे
स्वामी असणाऱ्या श्रीकृष्णांना (हृषीकेश) आपल्या मनातील अवस्था अशा प्रकारे
सांगितली आणि ‘हे गोविंदा, मी युद्ध करणार नाही‘ असे स्पष्ट सांगून तो खरोखरच शांत
झाला.”
५. आचार्यांचे मत
आचार्यांच्या मते,
या
श्लोकातील नावे अत्यंत सूचक आहेत. ‘गुडाकेश‘ म्हणजे ज्याने झोपेवर आणि अज्ञानावर
नियंत्रण मिळवले आहे असा प्रबळ योद्धा,
पण
तोही मोहापुढे हतबल झाला आहे. म्हणूनच तो ‘हृषीकेश‘ (सर्व इंद्रियांना नियंत्रित करणारा साक्षात
भगवंत) याला शरण गेला आहे.
‘तूष्णीं बभूव‘
(तो शांत झाला) हे शब्द
अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. जोपर्यंत शिष्य स्वतःच्या कल्पना आणि तर्क लढवत असतो, तोपर्यंत तो ज्ञान ग्रहणासाठी पूर्णपणे
तयार नसतो. अर्जुनाचे ‘शांत होणे‘ हे त्याचे रिकामा होणे (Emptying the cup) दर्शवते. आता तो खऱ्या
अर्थाने ज्ञानरूपी अमृत ग्रहण करण्यासाठी पात्र ठरला आहे. You need to unlearn
the previous knowledge, in order to gain divine knowledge.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर भाष्य करताना अर्जुनाची
अवस्था अतिशय जिवंतपणे उभी करतात. माऊली सांगतात की, ज्या अर्जुनाच्या एका बाणाने शत्रू कापून उठायचे, तोच वीर अर्जुन आज शोकाकुल होऊन रथात
मूकपणे बसला आहे. त्याने आपला निर्णय कृष्णाला ऐकवला आणि आपले ओठ घट्ट मिटून
घेतले. माऊलींच्या मते, अर्जुनाची ही
शांतता वरवर पाहता नैराश्यातून आलेली वाटत असली तरी, तीच मूक अवस्था आता श्रीकृष्णांच्या मुखातून गीतेचे
तत्त्वज्ञान प्रकट होण्याला निमित्त ठरणार आहे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- The Power of Silence (शांततेचे
महत्त्व): जीवनात
जेव्हा आपण सर्व बाजूंनी संकटांनी किंवा गोंधळाने घेरले जातो, तेव्हा सतत बडबड
करण्यापेक्षा किंवा स्वतःचेच तर्क लढवण्यापेक्षा शांत होणे (तूष्णीं बभूव) अत्यंत आवश्यक असते. गुरु
किंवा मार्गदर्शकाचे ऐकण्यासाठी आधी स्वतःचे बोलणे थांबवावे लागते.
- Complete Surrender (पूर्ण
शरणागती): अर्जुनाने
‘मी युद्ध करणार
नाही‘ असे
सांगून आपले सर्व युक्तिवाद श्रीकृष्णांच्या चरणी अर्पण केले. व्यावहारिक
जगातही, जेव्हा
आपण एखाद्या तज्ज्ञाकडे किंवा गुरूकडे जातो, तेव्हा आपले अर्धवट ज्ञान पाजळण्यापेक्षा पूर्णपणे
त्यांना शरण जाण्यातच खरे शहाणपण असते.
- Active Listening (श्रवणाची
तयारी): अर्जुनाचे
गप्प होणे म्हणजे आता तो उत्तम श्रोता (Active Listener) झाला आहे. ज्ञानाचा प्रवाह नेहमी
भरलेल्या पात्रातून रिकाम्या पात्राकडे वाहतो; अर्जुनाने स्वतःला पूर्णपणे रिकामे केले आहे.
८. निष्कर्ष
हा श्लोक म्हणजे अर्जुनाच्या विषाद योगाचा अंतिम टप्पा आहे.
“मी युद्ध करणार नाही” हा त्याचा निर्णय जरी त्याच्या मोहातून आणि
अज्ञानातून आलेला असला, तरी त्यानंतर
त्याने धारण केलेली संपूर्ण शांतता ही त्याची सर्वात मोठी जमेची बाजू आहे.
अर्जुनाची ही मूक आणि शरणागत अवस्थाच भगवद्गीतेच्या प्रत्यक्ष उपदेशाचे
प्रवेशद्वार बनते.
९. पुढील वाटचाल
अर्जुनाची ही हतबल आणि शांत अवस्था पाहून
आता भगवान श्रीकृष्ण काय प्रतिक्रिया देतील?
दोन्ही
सैन्यांच्या मध्यभागी, जिथे युद्धाचा
भयंकर कोलाहल सुरू होण्याची वेळ आली आहे,
तिथे
किंचित हसत (प्रहसन्निव) श्रीकृष्ण अर्जुनाला जो पहिला उपदेश करतील, तो आपण पुढील (१० व्या) श्लोकात पाहू.
येथून खऱ्या अर्थाने गीतेच्या अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा आरंभ होतो!