अध्याय २ रा – श्लोक – ४८ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ४८ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (४७ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले की कर्मावर तुझा अधिकार आहे पण फळावर नाही, त्यामुळे फळाची आसक्ती सोडून कर्म कर. यावर अर्जुनाच्या मनात स्वाभाविक प्रश्न निर्माण झाला की, “जर फळाची आशा सोडायची, तर मग मी नेमक्या कोणत्या मानसिक अवस्थेत राहून हे कर्म करावे?” अर्जुनाच्या याच प्रश्नाचे उत्तर देताना श्रीकृष्ण या ४८ व्या श्लोकात ‘योग‘ या शब्दाची अत्यंत परिपूर्ण आणि जगप्रसिद्ध व्याख्या करत आहेत. ‘समत्व‘ (Equanimity) म्हणजे काय, आणि त्या मानसिक अवस्थेत राहून कर्म कसे करावे, हे श्रीकृष्ण येथे समजावून सांगत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।

सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ ४८ ॥

संधी विग्रह

योग-स्थः कुरु कर्माणि सङ्गम् त्यक्त्वा धनञ्जय ।

सिद्धि-असिद्ध्योः समः भूत्वा समत्वम् योगः उच्यते ॥ ४८ ॥

३. शब्दार्थ

• योगस्थः = योगात स्थित राहून (समत्व बुद्धीने)
• कुरु = कर
• कर्माणि = कर्मे (कर्तव्ये)
• सङ्गम् = आसक्ती / ओढ (फळाची किंवा कर्माची)
• त्यक्त्वा = सोडून / त्याग करून
• धनञ्जय = हे धनंजया (अर्जुना)
• सिद्धि-असिद्ध्योः = सिद्धी (यश/पूर्तता) आणि असिद्धी (अपयश/अपूर्णता) यांमध्ये
• समः = समान
• भूत्वा = होऊन / राहून
• समत्वम् = समत्व (मानसिक संतुलन / समान बुद्धी)
• योगः = योग
• उच्यते = म्हटले जाते

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे धनंजया (अर्जुना), फळाची आसक्ती सोडून आणि यश-अपयश समान मानून तू योगात स्थित राहून आपले कर्तव्य कर. या समत्व बुद्धीलाच (मानसिक संतुलनालाच) ‘योग‘ असे म्हणतात.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना ‘योग‘ आणि ‘समत्व‘ या संकल्पना उलगडतात. आचार्य म्हणतात की, ‘योगस्थ‘ होणे म्हणजे ईश्वराच्या अधीन राहून केवळ कर्तव्यभावनेने काम करणे. “मी हे काम करत आहे आणि मला याचे फळ मिळालेच पाहिजे” ही आसक्ती (सङ्गम्) माणसाने सोडली पाहिजे. आपण केलेले कर्म यशस्वी होईल (सिद्धी) किंवा अयशस्वी होईल (असिद्धी), या दोन्ही परिस्थितींत ज्याचे मन शांत आणि विचलित न होणारे असते, तोच खरा योगी होय. हे जे चित्ताचे समत्व आहे, त्यालाच गीतेत खऱ्या अर्थाने ‘योग‘ म्हटले आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर अत्यंत मार्मिक भाष्य करतात. माऊली म्हणतात, “अर्जुना, तू फळाची आशा आणि अहंकाराचा त्याग कर आणि मग तुझे विहित कर्म (कर्तव्य) कर. काम पूर्णत्वाला गेले तर आनंदून जाऊ नकोस आणि काम अर्धवट राहिले किंवा अपयश आले तर दुःखी होऊ नकोस.”

माऊली ‘समत्वं योग उच्यते‘ बद्दल म्हणतात की, जे झाले त्यात समान राहणे, हाच चित्ताचा खरा योग आहे. जेव्हा मन लाभाने उचंबळून येत नाही आणि हानीने खचून जात नाही, तीच खरी योगावस्था आहे.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• योगाची खरी व्याख्या (True Definition of Yoga): आजकाल ‘योग‘ म्हणजे केवळ शारीरिक आसने किंवा प्राणायाम असे मानले जाते. परंतु गीतेच्या मते, ‘समत्वं योग उच्यते‘ म्हणजे आयुष्यातील सर्व चढ-उतारांमध्ये मनाचा समतोल (Mental Equilibrium) टिकवून ठेवणे हाच सर्वोच्च योग आहे.
• भावनिक संतुलन (Emotional Intelligence): यश मिळाले की अहंकारात (Over-excitement) न जाणे आणि अपयश आले की नैराश्यात (Depression) न जाणे, हे ‘समत्व‘ आधुनिक मानसशास्त्रात Emotional Intelligence चे सर्वात मोठे लक्षण मानले जाते.
• आसक्तीचा त्याग (Process-Oriented Action): ‘सङ्गं त्यक्त्वा‘ म्हणजे कामावरील प्रेम सोडणे नव्हे, तर ‘परिणामांच्या गुलामगिरीतून‘ मुक्त होणे. फळाची आसक्ती à अपयशाची भीती à ताणतणाव, या साखळीतून बाहेर पडून जेव्हा आपण केवळ कर्मावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा आपण आपले काम १०० टक्के क्षमतेने करू शकतो.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की, यश आणि अपयश या दोन्ही स्थितींत मनाचे संतुलन (समत्व) ढळू न देणे, हेच मानवी जीवनातील सर्वोच्च साध्य आहे. या समत्वरूपी योगात स्थित राहूनच माणसाने फळाची आसक्ती सोडून आपले प्राप्त कर्तव्य करत राहिले पाहिजे.

९. पुढील वाटचाल