श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील १
ल्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
पहिल्या अध्यायाच्या शेवटी आपण पाहिले की,
अर्जुनाने युद्ध न करण्याचा निर्णय घेऊन आपले गांडीव धनुष्य खाली ठेवले आणि तो
रथात खाली बसला. दुसरा अध्याय,
ज्याला
‘सांख्ययोग‘ म्हटले जाते, त्याची सुरुवात या श्लोकाने होते. या श्लोकात संजय
धृतराष्ट्राला अर्जुनाची अत्यंत केविलवाणी आणि दुःखी अवस्था सांगत आहे. याच क्षणी, संपूर्ण पहिल्या अध्यायात शांत राहिलेले
भगवान श्रीकृष्ण पहिल्यांदाच बोलण्यास सुरुवात करतात. येथूनच खऱ्या अर्थाने
गीतेच्या उपदेशाची नांदी होते.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
सञ्जय उवाच ।
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ १ ॥
संधी विग्रह
सञ्जयः उवाच ।
तम् तथा कृपया आविष्टम् अश्रु-पूर्ण-आकुल-ईक्षणम् ।
विषीदन्तम् इदम् वाक्यम् उवाच मधुसूदनः ॥
३. शब्दार्थ
- संजय उवाच = संजय म्हणाला
- तम् = त्याला (त्या
अर्जुनाला)
- तथा = त्याप्रमाणे
(पहिल्या अध्यायाच्या शेवटी सांगितलेल्या स्थितीप्रमाणे)
- कृपया = करुणेने
(मोहाने/शोकाने)
- आविष्टम् = व्यापलेल्या
- अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् (अश्रु + पूर्ण +
आकुल + ईक्षणम्) = ज्याचे डोळे (ईक्षण) अश्रूंनी पूर्ण भरले आहेत आणि जे
व्याकुळ झाले आहेत.
- विषीदन्तम् = खिन्न झालेल्या /
दुःख करणाऱ्या
- इदम् = हे
- वाक्यम् = वाक्य (वचन)
- उवाच = म्हणाले
- मधुसूदनः = मधुसूदन (भगवान
श्रीकृष्ण)
४. एकसूत्री विश्लेषण
संजय म्हणाला: “त्याप्रमाणे (अज्ञानातून उत्पन्न
झालेल्या) करुणेने व्यापलेल्या,
ज्याचे
डोळे अश्रूंनी डबडबलेले आणि व्याकुळ आहेत,
अशा
त्या खिन्न झालेल्या अर्जुनाला मधुसूदन (श्रीकृष्ण) हे वाक्य म्हणाले.”
५. आचार्यांचे मत
अनेक आचार्यांनी या श्लोकातील ‘मधुसूदनः‘
या
शब्दाच्या प्रयोगावर विशेष भर दिला आहे. ‘मधु‘ नावाच्या महाभयंकर राक्षसाचा वध करणारा तो
मधुसूदन! आचार्यांच्या मते, ज्याप्रमाणे
कृष्णाने मधु राक्षसाचा वध केला,
त्याचप्रमाणे
आता ते अर्जुनाच्या मनातील ‘शोक‘ आणि ‘मोह‘ रूपी राक्षसाचा वध करण्यासाठी सज्ज झाले
आहेत. तसेच, अर्जुनाची ‘कृपा‘
(करुणा) ही सात्त्विक नसून ती ‘अज्ञान आणि
मोहातून‘ आलेली दुर्बलता आहे, असे आचार्य स्पष्ट करतात. ही अवस्था म्हणजे
एका शूर क्षत्रियाचे पतन आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर अत्यंत भावपूर्ण भाष्य
करतात. माऊलींच्या मते, अर्जुनाचे हृदय
मोहाने इतके भरून गेले आहे की त्याचे क्षत्रिय तेज पूर्णपणे लोप पावले आहे.
कृष्णासारखा सखा आणि गुरू सोबत असतानाही अर्जुन अज्ञानाच्या अंधारात चाचपडत आहे.
माऊली सांगतात की, भक्ताची ही
अवस्था पाहून भगवंताला आता राहवले नाही. आपल्या परम मित्राला या अज्ञानाच्या आणि
दुःखाच्या गर्तेतून बाहेर काढण्यासाठी त्यांनी आता मौन सोडून बोलण्यास सुरुवात
केली.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- Emotional Overwhelm (भावनिक
गुंतागुंत): अर्जुनाचे
अश्रूंनी भरलेले डोळे हे दर्शवतात की जेव्हा माणूस अति-भावनेच्या (Emotional whirlpool) आहारी
जातो, तेव्हा
त्याची स्पष्ट विचार करण्याची क्षमता नष्ट होते. आजच्या काळातही जेव्हा आपण
संकटात असतो, तेव्हा
भावनेच्या भरात आपण आपली मूळ कर्तव्ये विसरून जातो.
- The Role of a True Guide (खऱ्या
मार्गदर्शकाची भूमिका):
श्रीकृष्ण संपूर्ण पहिला अध्याय शांत होते. त्यांनी अर्जुनाला त्याचे
म्हणणे आणि त्याचे दुःख पूर्णपणे मांडू दिले. जेव्हा तो पूर्णपणे हतबल होऊन ‘ऐकण्याच्या‘ मनःस्थितीत आला, तेव्हाच त्यांनी
बोलायला सुरुवात केली. हा एक उत्तम व्यवस्थापकीय (Managerial) आणि मानसिक (Psychological) धडा आहे. ऐकणारा तयार
असल्याशिवाय त्याला उपदेश करू नये.
८. निष्कर्ष
हा श्लोक म्हणजे ‘समस्या‘ (अर्जुनाचा मोह) आणि ‘समाधान‘ (श्रीकृष्णाचा उपदेश) यांना जोडणारा दुवा आहे. अर्जुनाची ही
पराभूत मानसिकता दूर करण्यासाठी आता भगवंत अत्यंत कठोर परंतु आवश्यक असे सत्य
सांगणार आहेत. अर्जुनाचा हा ‘विषाद‘ आता संपून ‘ज्ञानाचा‘
प्रकाश
सुरू होण्याची ही पूर्वतयारी आहे.
९. पुढील वाटचाल
आता यापुढील श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण
अर्जुनाला त्याच्या या अवस्थेबद्दल काय खडसावून सांगतात आणि एका ‘आर्य‘
(श्रेष्ठ) पुरुषाला न शोभणाऱ्या या आचरणाची जाणीव कशी करून देतात, हे पाहणे अतिशय उद्बोधक ठरेल. गीतेच्या
प्रत्यक्ष उपदेशाची आता सुरुवात होत आहे.