अध्याय २ रा – श्लोक – ५८ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ५८ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील श्लोकांमध्ये अर्जुनाच्या तीन प्रश्नांची (स्थितप्रज्ञाची व्याख्या काय, तो कसा बोलतो आणि कसा बसतो) उत्तरे दिल्यानंतर, आता त्याच्या शेवटच्या प्रश्नाचे उत्तर देण्याची वेळ आली आहे. अर्जुनाचा चौथा प्रश्न होता: “व्रजेत किम्?” म्हणजेच, असा स्थितप्रज्ञ माणूस या विषयांने आणि प्रलोभनांनी भरलेल्या जगात वावरतो (चालतो) कसा? त्याचे स्वतःच्या इंद्रियांवर नियंत्रण कसे असते? या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी श्रीकृष्ण या ५८ व्या श्लोकात निसर्गातील एका ‘कासवाचा‘ (कूर्म) अत्यंत सुंदर आणि जगप्रसिद्ध दृष्टांत देत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५८ ॥

संधी विग्रह

यदा संहरते च अयम् कूर्मः अङ्गानि इव सर्वशः ।

इन्द्रियाणि इन्द्रिय-अर्थेभ्यः तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५८ ॥

३. शब्दार्थ

• यदा = जेव्हा
• संहरते = आवरून घेतो / आत ओढून घेतो
• च = आणि
• अयम् = हा (स्थितप्रज्ञ पुरुष)
• कूर्मः = कासव
• अङ्गानि = आपले अवयव
• इव = प्रमाणे
• सर्वशः = सर्व बाजूंनी
• इन्द्रियाणि = (आपल्या) इंद्रियांना
• इन्द्रिय-अर्थेभ्यः = इंद्रियांच्या विषयांमधून (रूप, रस, गंध, शब्द, स्पर्श या भोगांमधून)
• तस्य = त्याची
• प्रज्ञा = प्रज्ञा / बुद्धी
• प्रतिष्ठिता = स्थिर झाली आहे

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याप्रमाणे कासव संकटाची चाहूल लागताच आपले सर्व अवयव सर्व बाजूंनी आत ओढून घेते, त्याचप्रमाणे जेव्हा हा पुरुष आपली सर्व इंद्रिये त्यांच्या विषयांपासून (भोगांपासून) पूर्णपणे आवरून घेतो, तेव्हा त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना ‘प्रत्याहार‘ (इंद्रियांना बाह्य विषयांमधून मागे वळवणे) या योगशास्त्रातील महत्त्वाच्या अंगावर प्रकाश टाकतात. आचार्य म्हणतात की, कासवाला जेव्हा संकटाची जाणीव होते, तेव्हा ते कोणतीही विशेष धडपड न करता अत्यंत सहजतेने आपले पाय आणि मान कवचाच्या आत ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुष या जगात वावरत असताना जेव्हा त्याला असे दिसते की एखादा विषय (उदा. मोहक दृश्य, निंदा-स्तुतीचे शब्द) आपल्या मनाला ओढून नेत आहे, तेव्हा तो तत्काळ आपली इंद्रिये त्या विषयांमधून काढून घेतो. त्याचे हे इंद्रिय-नियंत्रण बळजबरीचे नसते, तर ते कासवाप्रमाणे नैसर्गिक झालेले असते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर भाष्य करताना, स्थितप्रज्ञ माणसाच्या इंद्रियांवरील अधिकाराचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करतात. माऊली म्हणतात की, सामान्य माणसाला त्याची इंद्रिये (डोळे, कान, जीभ इ.) त्यांच्या इच्छेनुसार फरफटत नेतात. पण स्थितप्रज्ञ माणसाची इंद्रिये ही पूर्णपणे त्याच्या आज्ञेत असतात. कासवाच्या इच्छेवर अवलंबून असते की, त्याने आपले अवयव बाहेर काढावे की आत घ्यावे. तसाच हा योगी आपल्या इच्छेनुसार जगातील व्यवहार करण्यासाठी इंद्रियांचा वापर करतो आणि काम संपल्यावर किंवा मोहाचा प्रसंग आल्यावर त्यांना तत्काळ स्वतःच्या आत (आत्मस्वरूपात) ओढून घेतो. इंद्रिये त्याचे मालक नसतात, तर तो इंद्रियांचा मालक असतो.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• इंद्रिय निग्रह (Digital Disconnect & Boundaries): आजच्या काळात आपले लक्ष वेधून घेण्यासाठी हजारो प्रलोभने (उदा. सोशल मीडिया, जाहिराती, व्यसने) आजूबाजूला आहेत. ही सर्व प्रलोभने आपल्या डोळे आणि कानांमार्फत (इंद्रियांमार्फत) आत जातात. कासवाचा दृष्टांत आपल्याला ‘Disconnect’ व्हायला शिकवतो. प्रलोभने दिसली à इंद्रियांना मागे ओढणे à मानसिक शांतीचे रक्षण करणे. कुठे थांबायचे आणि लक्ष आत कसे वळवायचे, हे समजणे म्हणजेच स्थितप्रज्ञता.
• व्रजेत किम् (How he walks): अर्जुनाच्या “तो कसा चालतो?” या प्रश्नाचे हे अचूक उत्तर आहे. तो जगात डोळे मिटून चालत नाही. तो डोळे उघडे ठेवतो, पण जेव्हा त्याला जाणवते की बाह्य जग त्याच्या मनाची शांती भंग करत आहे, तेव्हा तो कासवाप्रमाणे आपल्या भावना आणि इंद्रियांचे चिलखत (Shield) बनवतो आणि स्वतःला सुरक्षित करतो.
• नियंत्रण, विनाश नव्हे (Control, not Suppression): कासव आपले अवयव कापून फेकत नाही, ते फक्त आत ओढते. तसेच, स्थितप्रज्ञ माणूस डोळे फोडून घेत नाही किंवा कानात बोळे घालत नाही. तो इंद्रियांचा नाश करत नाही, तर केवळ त्यांचा ‘विषयांशी‘ (भोगांशी) असणारा संपर्क तोडतो.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा निष्कर्ष निघतो की, स्थितप्रज्ञ माणसाची सर्वांत मोठी ताकद ही त्याचे स्वतःच्या इंद्रियांवरील निर्विवाद वर्चस्व असते. बाह्य जगातील प्रलोभने आणि संकटे पाहताच, जो आपली इंद्रिये कासवाप्रमाणे अत्यंत सहजतेने आवरून घेऊ शकतो, त्याचीच बुद्धी खऱ्या अर्थाने स्थिर असते.

९. पुढील वाटचाल