अध्याय २ रा – श्लोक – ४४ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ४४ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील श्लोकांमध्ये (४२ व ४३) आपण पाहिले की, अज्ञानी लोक वेदांमधील कर्मकांडाच्या वरवरच्या आकर्षक (पुष्पित) शब्दांना भुलतात आणि स्वर्ग तसेच भौतिक सुखांच्या प्राप्तीसाठी अनेक क्लिष्ट कर्मकांडे करतात. आता या ४२, ४३ आणि ४४ व्या सलग श्लोक मालिकेच्या अंतिम चरणात, श्रीकृष्ण अशा लोकांच्या बुद्धीचा अंतिम परिणाम काय होतो, हे स्पष्ट करत आहेत. भोग आणि ऐश्वर्यात आकंठ बुडालेल्या लोकांची बुद्धी कधीही समाधी अवस्थेत किंवा एकाग्रतेत स्थिर होऊ शकत नाही, हा महत्त्वाचा सिद्धांत श्रीकृष्ण या ४४ व्या श्लोकात मांडत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।

व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ ४४ ॥

संधी विग्रह

भोग-ऐश्वर्य-प्रसक्तानाम् तया अपहृत-चेतसाम् ।

व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ ४४ ॥

३. शब्दार्थ

·        भोग-ऐश्वर्य-प्रसक्तानाम् = भोग (सुख) आणि ऐश्वर्य (संपत्ती/सत्ता) यामध्ये अत्यंत आसक्त असलेल्या (गुंतलेल्या) लोकांची

·        तया = त्या (पूर्वी सांगितलेल्या पुष्पित वाणीने / वरवरच्या गोड शब्दांनी)

·        अपहृत-चेतसाम् = ज्यांचे चित्त (मन) हरण केले गेले आहे / वेधून घेतले गेले आहे अशा लोकांची

·        व्यवसायात्मिका = निश्चयात्मक (एकाग्र / दृढनिश्चयी)

·        बुद्धिः = बुद्धी

·        समाधौ = समाधीमध्ये / परमात्म्याच्या ध्यानात किंवा अंतःकरणात

·        न = नाही

·        विधीयते = स्थिर होते / निर्माण होते

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “त्या वरवरच्या आकर्षक शब्दांनी (पुष्पित वाणीने) ज्यांचे चित्त हरण करून नेले आहे आणि जे लोक भोग व ऐश्वर्यामध्ये अत्यंत आसक्त आहेत, त्यांच्या अंतःकरणात निश्चयात्मक (एकाग्र) बुद्धी कधीही स्थिर होत नाही.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना ‘समाधी‘ आणि ‘अपहृतचेतसाम्‘ या शब्दांचा सखोल अर्थ उलगडतात. ‘समाधी‘ म्हणजे अंतःकरण किंवा बुद्धीची स्थिरता. आचार्य सांगतात की, ज्यांचे मन केवळ भौतिक सुखांच्या आणि संपत्तीच्या लालसेने पळवून नेले आहे (अपहृत), अशा लोकांच्या अंतःकरणात ‘मला मोक्ष किंवा ईश्वरप्राप्ती करायची आहे‘ असा दृढ निश्चय (व्यवसायात्मिका बुद्धी) कधीही निर्माण होऊ शकत नाही. सकाम कर्मांच्या आणि भोगांच्या मागे लागल्यामुळे त्यांचे मन नेहमीच अस्थिर आणि भरकटलेले राहते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली अत्यंत सोप्या उदाहरणातून या लोकांची अवस्था स्पष्ट करतात. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे मद्याच्या (दारूच्या) नशेत असलेल्या माणसाला स्वतःचे भान राहत नाही किंवा भयंकर वाऱ्यात सापडलेले जहाज स्थिर राहू शकत नाही, तशीच अवस्था या भोग आणि ऐश्वर्यात बुडालेल्या लोकांची असते. वेदांतील स्वर्गादी भोगांच्या गोड शब्दांना भुलल्यामुळे त्यांची बुद्धी एवढी भ्रष्ट होते की, ती कधीही आत्मज्ञानाकडे किंवा एकाग्रतेकडे वळत नाही. ज्यांचे मन संसारात आणि वासनांत पूर्णपणे अडकले आहे, ते परमार्थाचा किंवा ध्येयाचा एकनिष्ठ मार्ग कसा धरू शकतील?

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

व्यसनाधीनता आणि एकाग्रता (Addiction vs. Focus): भोग आणि ऐश्वर्याची लालसा हे मानवी मनाला लागलेले एक व्यसन आहे (प्रसक्तानां). जेव्हा माणूस केवळ पैसा, सत्ता आणि सुखांच्या मागे धावतो, तेव्हा त्याची आंतरिक शांतता आणि एकाग्रता (Focus) नष्ट होते.

अपहृत चित्त (Distracted Mind): आजच्या युगात सोशल मीडिया, जाहिराती आणि बाह्य जगातील चकाकणाऱ्या गोष्टी माणसाचे चित्त सतत ‘हरण‘ (Distract) करत असतात. बाह्य आकर्षणे à चित्त विचलित होणे à एकाग्रता भंग पावणे, या साखळीत अडकलेले मन कधीही एका स्थिर ध्येयावर (समाधौ) केंद्रित होऊ शकत नाही.

ध्येयनिश्चितीतील अडथळा (Barrier to Decisiveness): संभ्रम आणि वासना या दोन गोष्टी माणसाला जीवनात कोणताही ठोस आणि पक्का निर्णय (व्यवसायात्मिका बुद्धी) घेऊ देत नाहीत. जो व्यक्ती अनेक तात्पुरत्या सुखांच्या मागे पळतो, तो कधीही मोठे ध्येय गाठू शकत नाही.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की, भोग आणि ऐश्वर्याची अत्यंत आसक्ती माणसाची विवेकबुद्धी नष्ट करते. असे चंचल आणि बाह्य आकर्षणांनी विचलित झालेले मन कधीही एकाग्र होऊ शकत नाही आणि त्यामुळेच ते आत्मज्ञान किंवा जीवनातील सर्वोच्च शांती मिळवण्यास पूर्णपणे अपात्र ठरते. पक्का निश्चय हवा असेल तर भोगांची आसक्ती सोडावीच लागते.

९. पुढील वाटचाल