श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील १५
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (१४ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी सुख-दुःख आणि
थंडी-ऊन हे ‘येणारे आणि जाणारे‘ (अनित्य) असल्याने ते
सहन करण्याचा (तितिक्षा) उपदेश दिला. आता या १५ व्या श्लोकात ते स्पष्ट करत आहेत
की, जो माणूस अशा प्रकारे द्वंद्वांना (सुख-दुःख) शांतपणे
सहन करतो आणि विचलित होत नाही, त्याचे अंतिम फळ काय असते. हा
श्लोक संयमाचे आणि समभावाचे सर्वोच्च फळ (मोक्ष) सांगतो.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५ ॥
संधी विग्रह
यम् हि न व्यथयन्ति एते पुरुषम् पुरुष-ऋषभ ।
सम-दुःख-सुखम् धीरम् सः अमृतत्वाय कल्पते ॥
३. शब्दार्थ
- यम् = ज्याला
- हि = खरोखरच
- न = नाही
- व्यथयन्ति = व्यथित
करतात (त्रास देतात / विचलित करतात)
- एते = हे
(आधीच्या श्लोकात सांगितलेले मात्रास्पर्श / इंद्रियांचे विषय)
- पुरुषम् = मनुष्याला
- पुरुषर्षभ = हे
पुरुषांतील श्रेष्ठा (अर्जुना)
- समदुःखसुखम् = ज्याच्यासाठी
सुख आणि दुःख समान आहेत अशा
- धीरम् = धीर
(ज्ञानी / स्थितप्रज्ञ) पुरुषाला
- सः = तो
- अमृतत्वाय = अमरत्वासाठी
(मोक्षासाठी)
- कल्पते = पात्र
ठरतो / योग्य होतो
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पुरुषश्रेष्ठा (अर्जुना), ज्या
धीर (ज्ञानी) पुरुषाला हे इंद्रियांचे विषय (सुख-दुःख, थंडी-ऊन)
व्यथित करत नाहीत आणि जो सुख व दुःखात नेहमी समान राहतो, तो
खरोखरच अमरत्वाला (मोक्षाला) पात्र ठरतो.”
५. आचार्यांचे मत
आचार्यांच्या मते, हा श्लोक ‘मोक्षाची
पूर्वअट‘ (Prerequisite for Liberation) सांगतो. आदि
शंकराचार्य स्पष्ट करतात की, जोपर्यंत माणूस बाह्य जगातील
सुख-दुःखांनी प्रभावित होतो, तोपर्यंत तो अज्ञानात असतो.
परंतु जो स्वतःला ‘आत्मा‘ मानतो,
तो शरीराच्या आणि इंद्रियांच्या पातळीवर घडणाऱ्या बदलांनी
(द्वंद्वांनी) विचलित होत नाही. अशा प्रकारची ‘समत्व बुद्धी‘
(Equanimity) ज्याच्या अंगी बाणली आहे, तोच
खऱ्या अर्थाने जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्त होऊन अमरत्व (आत्मज्ञान) मिळवण्यास
अधिकारी बनतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचे वर्णन करताना अत्यंत
सुंदर उदाहरणे देतात. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे पर्वताला वाऱ्याच्या झुळकीने
किंवा वादळाने काहीही फरक पडत नाही, तसाच हा धीर पुरुष असतो.
त्याला सुखाचा हव्यास नसतो आणि दुःखाची भीती नसते. हे द्वंद्व त्याच्या
शरीरापर्यंत येते पण त्याच्या मनाला स्पर्श करू शकत नाही. माऊली स्पष्ट करतात की
असा माणूस जिवंतपणीच मुक्त (अमर) झालेला असतो, त्याला
मोक्षासाठी मृत्यूनंतरची वाट पाहावी लागत नाही.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- Emotional
Stability (भावनिक स्थिरता – समत्व): आजच्या
तणावपूर्ण जीवनात यशाने हुरळून न जाणे आणि अपयशाने खचून न जाणे (समदुःखसुखं), हीच
सर्वात मोठी शक्ती आहे. जो माणूस आपल्या भावनांवर नियंत्रण ठेवू शकतो,
तोच जीवनात मोठी ध्येये गाठू शकतो.
- Qualification for
Success (यशाची/मोक्षाची पात्रता): ‘अमृतत्वाय
कल्पते‘ म्हणजे सर्वोच्च ध्येयासाठी पात्र ठरणे.
कोणतेही मोठे यश (लौकिक किंवा आध्यात्मिक) मिळवण्यासाठी सुरुवातीला येणारे
शारीरिक आणि मानसिक कष्ट सहन करण्याची ताकद (तितिक्षा) असावी लागते.
- Realizing Inner
Strength (खरा पुरुषार्थ): श्रीकृष्णांनी
अर्जुनाला ‘पुरुषर्षभ‘ (पुरुषांतील श्रेष्ठ)
म्हटले आहे. खरा वीर तो नाही जो फक्त रणांगणावर शत्रूंना मारतो, तर खरा वीर तो आहे जो स्वतःच्या मनातील सुखाच्या लालसेवर आणि
दुःखाच्या भीतीवर विजय मिळवतो.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून स्पष्ट होते की सहनशीलता (तितिक्षा) ही केवळ
एक निष्क्रिय अवस्था नसून ती मोक्षप्राप्तीची एक सक्रिय आणि अत्यंत महत्त्वाची
पायरी आहे. जो सुख आणि दुःखाला समान मानतो, तोच खऱ्या अर्थाने अमरत्वाचा म्हणजे शाश्वत
शांतीचा अधिकारी बनतो.
९. पुढील वाटचाल
आता अर्जुनाला प्रश्न पडू शकतो की जे नष्ट
होणारे (अनित्य) आहे आणि जे शाश्वत (नित्य) आहे, त्यातील नक्की फरक काय?
श्रीकृष्णांच्या या तत्त्वज्ञानाचा मूळ आधार काय आहे? यावर श्रीकृष्ण पुढील १६ व्या अत्यंत गाजलेल्या आणि तात्त्विक श्लोकात (‘नासतो विद्यते भावो…‘)
‘सत‘ (सत्य/आत्मा) आणि ‘असत‘
(असत्य/माया) यांची स्पष्ट व्याख्या करून भारतीय तत्त्वज्ञानाचा
महान सिद्धांत मांडणार आहेत.