अध्याय २ रा – श्लोक – ४१ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ४१ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (४० व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी सांगितले की, कर्मयोगाचे थोडेसे आचरणही माणसाला मोठ्या भयापासून वाचवते. हे ऐकल्यावर साहजिकच प्रश्न पडतो की, जर हा मार्ग इतका सोपा आणि सुरक्षित आहे, तर मग सर्वच लोक या मार्गावरून का चालत नाहीत? याचे अत्यंत मार्मिक मानसशास्त्रीय कारण श्रीकृष्ण या ४१ व्या श्लोकात सांगत आहेत. निष्काम कर्मयोगाच्या मार्गावर चालण्यासाठी माणसाची बुद्धी एकाग्र आणि निश्चयी असावी लागते. ज्यांच्या मनात अनेक सांसारिक भोगांच्या वासना आहेत, त्यांची बुद्धी कशी भरकटलेली असते, याचा स्पष्ट भेद श्रीकृष्ण येथे समजावून सांगत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।

बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ ४१ ॥

संधी विग्रह

व्यवसायात्मिका बुद्धिः एका इह कुरुनन्दन ।

बहुशाखाः हि अनन्ताः च बुद्धयः अव्यवसायिनाम् ॥ ४१ ॥

३. शब्दार्थ

• व्यवसायात्मिका = निश्चयात्मक / एकाग्र / दृढनिश्चयी
• बुद्धिः = बुद्धी / समज
• एका = एकच
• इह = या (कर्मयोगाच्या मार्गावर)
• कुरुनन्दन = हे कुरुनंदना (अर्जुना)
• बहुशाखाः = अनेक फांद्या असलेली / विखुरलेली
• हि = खरोखर / निश्चितपणे
• अनन्ताः = अनंत / अमर्याद
• च = आणि
• बुद्धयः = बुद्धी (विचार / वासना)
• अव्यवसायिनाम् = निश्चय नसलेल्या / अस्थिर मनाच्या (सकाम) लोकांची

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे कुरुनंदना (अर्जुना), या कर्मयोगाच्या मार्गावर निश्चयात्मक बुद्धी एकच (एकाग्र) असते. परंतु ज्यांचा निश्चय झालेला नाही (जे केवळ फळाच्या आशेने कर्म करतात), अशा अस्थिर लोकांच्या बुद्धीला खरोखरच अनंत फांद्या असतात (त्यांची बुद्धि अनेक दिशांना विखुरलेली असते).”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना ‘व्यवसायात्मिका बुद्धी‘ आणि ‘अव्यवसायी बुद्धी‘ यातील फरक सांगतात. ते स्पष्ट करतात की, ‘व्यवसायात्मिका बुद्धी‘ = ‘निश्चयात्मक बुद्धी’; म्हणजे ‘मला केवळ ईश्वरप्राप्ती किंवा मोक्ष हे एकच सर्वोच्च ध्येय साध्य करायचे आहे‘ असा ठाम निश्चय असणे. अशी बुद्धी एकाच ध्येयावर केंद्रित असते. याउलट, जे लोक सांसारिक फळांच्या आणि भोगांच्या मागे धावतात (अव्यवसायी), त्यांच्या इच्छा अनंत असतात. एका इच्छेतून दुसरी इच्छा निर्माण होते आणि त्यातून आणखी हजारो फांद्या फुटतात. त्यामुळे त्यांचे मन सतत चंचल राहते आणि ते कधीही एकाग्र होऊन निष्काम कर्म करू शकत नाहीत.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर भाष्य करताना अतिशय समर्पक उदाहरणे देतात. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे गंगेचे पाणी समुद्राला मिळेपर्यंत मध्ये कुठेही थांबत नाही, त्याचप्रमाणे निश्चयी माणसाची बुद्धी केवळ परमात्म्याकडेच धाव घेते. पण ज्यांच्या मनात अनेक सांसारिक वासना आहेत, त्यांची बुद्धी वाऱ्याने उडणाऱ्या पालापाचोळ्यासारखी किंवा अनेक दिशांना फुटलेल्या फांद्यांसारखी असते. ते एकाच वेळी स्वर्ग, संपत्ती, कीर्ती अशा अनेक गोष्टींच्या मागे धावत असतात, त्यामुळे त्यांच्या हाती काहीच लागत नाही.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• एकाग्रतेची शक्ती (Power of Focus): आजच्या काळात ‘Focus’ ही सर्वात मोठी ताकद आहे. जेव्हा आपण आपले लक्ष एकाच ध्येयावर केंद्रित करतो, तेव्हाच आपण यश मिळवू शकतो. जो माणूस एकाच वेळी दहा गोष्टी करण्याच्या (Multitasking) मागे धावतो, त्याची ऊर्जा विखुरली जाते आणि तो कशातच प्राविण्य मिळवू शकत नाही.
• वासना आणि गोंधळ (Desires lead to Distraction): आपल्या मनात जेवढ्या जास्त अपेक्षा किंवा वासना असतील, तेवढी आपली बुद्धी भरकटते. “मला हे पण हवे आहे आणि ते पण हवे आहे” या मानसिकतेमुळे माणूस सतत तणावात आणि गोंधळात राहतो. फळाची आसक्ती सोडल्याशिवाय बुद्धी स्थिर होऊ शकत नाही.
• निर्णयक्षमता (Decisiveness): ‘व्यवसायात्मिका‘ म्हणजे पक्का निर्णय घेण्याची क्षमता. आयुष्यात एकदा योग्य निर्णय घेतला की, इतर सर्व अनावश्यक फाटे (Distractions) तोडून टाकावे लागतात. संभ्रमावस्थेत असणारी व्यक्ती कधीही मोठी झेप घेऊ शकत नाही. अस्थिरता à गोंधळ आणि चुकीचा निर्णय à अपयश, या साखळीतून बाहेर पडण्यासाठी बुद्धीचा निश्चय अढळ हवा.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून असा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की, परमार्थात किंवा व्यावहारिक जीवनात यश मिळवण्यासाठी ‘एकच ध्येय‘ आणि ‘पक्का निश्चय‘ असणे अत्यंत आवश्यक आहे. वासनांच्या मागे धावणारे भरकटलेले मन (अव्यवसायी बुद्धी) कधीही शांती, एकाग्रता आणि पूर्णत्व प्राप्त करू शकत नाही.

९. पुढील वाटचाल