अध्याय २ रा – श्लोक – ६ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ६ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील ५ व्या श्लोकात अर्जुनाने भिक्षा मागून जगण्याची तयारी दर्शवली होती, कारण त्याला गुरुजनांच्या रक्ताने माखलेले राज्य नको होते. आता या ६ व्या श्लोकात अर्जुनाचा वैचारिक गोंधळ (Confusion) त्याच्या परमोच्च शिखरावर पोहोचला आहे. त्याला आता हेच समजेनासे झाले आहे की युद्धाचा कोणता परिणाम त्याच्यासाठी चांगला असेल – विजय की पराभव? हा श्लोक अर्जुनाची अत्यंत हतबल आणि निर्णय घेण्यास पूर्णपणे असमर्थ असलेली मनःस्थिती अचूकपणे मांडतो.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।

यानेव हत्वा न जिजीविषामस् तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥

संधी विग्रह

न च एतत् विद्मः कतरत् नः गरीयः यत् वा जयेम यदि वा नः जयेयुः ।

यान् एव हत्वा न जिजीविषामः ते अवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥

३. शब्दार्थ

• न = नाही
• च = आणि
• एतत् = हे
• विद्मः = आम्हाला माहीत आहे / आम्हाला समजते
• कतरत् = कोणते (दोन पैकी एक)
• नः = आमच्यासाठी
• गरीयः = श्रेष्ठ / अधिक चांगले
• यद्वा जयेम = की आम्ही त्यांना जिंकावे
• यदि वा = किंवा
• नः जयेयुः = त्यांनी आम्हाला जिंकावे
• यान् = ज्यांना
• एव = खरोखरच
• हत्वा = मारून
• न जिजीविषामः = आम्हाला जगण्याची इच्छा नाही (आम्ही जगू इच्छित नाही)
• ते = तेच
• अवस्थिताः = उभे आहेत
• प्रमुखे = समोर (रणांगणात)
• धार्तराष्ट्राः = धृतराष्ट्राचे पुत्र (कौरव)

४. एकसूत्री विश्लेषण

अर्जुन म्हणाला: “आणि आम्हाला हे ही समजत नाही की आमच्यासाठी काय अधिक चांगले आहे – आम्ही त्यांना जिंकावे की त्यांनी आम्हाला जिंकावे! ज्यांना मारून आम्हाला जगण्याचीच इच्छा उरणार नाही, तेच हे धृतराष्ट्राचे पुत्र (आमचे बांधव) आमच्यासमोर युद्धासाठी उभे आहेत.”

५. आचार्यांचे मत

आचार्यांच्या मते, हा श्लोक अर्जुनाच्या ‘विवेकनाश‘ (Loss of discrimination) अवस्थेचे वर्णन करतो. एका क्षत्रियासाठी युद्धाचा उद्देश स्पष्ट असतो – विजय मिळवणे. पण मोहामुळे अर्जुनाला ‘जय‘ आणि ‘पराजय‘ दोन्ही सारखेच वाटू लागले आहेत. आचार्य स्पष्ट करतात की, अर्जुनाला वाटत आहे की जर तो जिंकला, तरी त्याचे सर्व नातेवाईक मारले जातील, त्यामुळे तो विजय पराभवासारखाच असेल (Pyrrhic victory). आणि जर तो हरला, तर क्षात्रधर्माचे नुकसान होईल. ही ‘संदेह‘ (Doubt) अवस्था खऱ्या ज्ञानाच्या अभावामुळे निर्माण झाली आहे, जिथे कर्तव्य विसरून व्यक्ती फक्त परिणामांच्या भीतीने ग्रासली जाते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर भाष्य करताना अर्जुनाची कोंडी अत्यंत सोप्या शब्दांत मांडतात. माऊलींच्या मते, अर्जुनाची अवस्था ‘इकडे आड तिकडे विहीर‘ अशी झाली आहे. तो विचार करतोय की, हे समोर उभे असलेले माझेच भाऊबंद आहेत. यांना मारून जर मला त्रैलोक्याचे राज्य मिळाले, तरी मी ते कोणासोबत उपभोगणार? त्यांना मारल्यावर मला जीवंत राहावेसेही वाटणार नाही. माऊली दाखवून देतात की, अर्जुनाच्या हृदयातील हा अवाजवी जिव्हाळाच (Over-attachment) त्याच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा बनला आहे.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• Analysis Paralysis (निर्णय घेण्यातील असमर्थता): जेव्हा आपण भावनेच्या अतिरेकात अडकतो, तेव्हा आपली बुद्धी काम करणे थांबवते. आपण वेगवेगळ्या पर्यायांचा इतका विचार करतो की शेवटी कोणताही निर्णय घेऊ शकत नाही. अर्जुनाची ही ‘कतरत् नः गरीयः‘ (काय चांगले?) ही अवस्था आजच्या जगात अनेकांना निर्णय प्रक्रियेत अनुभवायला मिळते.
• The Illusion of Winning in Relationships (नात्यांमधील विजयाचा भ्रम): अनेकदा कौटुंबिक किंवा जवळच्या नात्यांमध्ये जेव्हा संघर्ष होतो, तेव्हा आपण वाद जिंकतो पण माणसे गमावतो. अशा वेळी तो ‘विजय‘ व्यर्थ वाटतो. अर्जुनाला युद्धाच्या आधीच या मानसिक वास्तवाची जाणीव होत आहे; “यांना मारून जगण्यात काय अर्थ आहे?”
• Loss of Objectivity (तटस्थतेचा अभाव): अर्जुन हे विसरला आहे की, तो कौरवांसोबत ‘कौटुंबिक भांडण‘ करत नसून ‘धर्माचे रक्षण‘ करण्यासाठी उभा आहे. जेव्हा आपण आपले मूळ ध्येय विसरून फक्त ‘व्यक्तींवर‘ लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा असाच गोंधळ उडतो.

८. निष्कर्ष

या श्लोकावरून हे पूर्णपणे स्पष्ट होते की, अर्जुनाने आपली विचार करण्याची क्षमता आता गमावली आहे. तो स्वतःच्या बुद्धीने कोणताही मार्ग काढू शकत नाही. त्याचे सर्व युक्तिवाद आता संपले आहेत आणि तो एका अशा कोंडीत अडकला आहे, जिथून स्वतःच्या बळावर बाहेर पडणे त्याला अशक्य वाटत आहे.

९. पुढील वाटचाल