श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ३४
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (३३ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले
की युद्ध न केल्यास पाप लागेल आणि कीर्ती नष्ट होईल. यावर अर्जुनाला कदाचित असे
वाटू शकते की, “ठीक आहे, मला पाप लागले तरी चालेल, लोक काहीही म्हणोत, मी कीर्तीची पर्वा करत नाही; पण मी माझ्या माणसांना मारणार नाही.”
अर्जुनाच्या या गैरसमजावर प्रहार करताना,
समाजातील
अपकीर्ती एका प्रतिष्ठित व्यक्तीसाठी किती भयंकर असते, हे श्रीकृष्ण या ३४ व्या श्लोकात अत्यंत
स्पष्टपणे आणि कठोर शब्दांत समजावून सांगत आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ ३४ ॥
संधी विग्रह:
अकीर्तिम् च अपि भूतानि कथयिष्यन्ति ते अव्ययाम् ।
सम्भावितस्य च अकीर्तिः मरणात् अतिरिच्यते ॥ ३४ ॥
३. शब्दार्थ
- अकीर्तिम् = अपकीर्ती / बदनामी
- च = आणि
- अपि = सुद्धा
- भूतानि = लोक / सर्व प्राणी
- कथयिष्यन्ति = सांगतील / बोलतील
- ते = तुझी
- अव्ययाम् = कधीही न संपणारी /
चिरकाल टिकणारी
- संभावितस्य = सन्माननीय
माणसासाठी / प्रतिष्ठित व्यक्तीसाठी
- च = आणि
- अकीर्तिः = अपकीर्ती / बदनामी
- मरणात् = मृत्यूपेक्षा
- अतिरिच्यते = जास्त भयंकर /
वेदनादायक असते
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “लोक कायम तुझी कधीही न संपणारी
अपकीर्ती (बदनामी) गात राहतील; आणि एका
प्रतिष्ठित व सन्माननीय व्यक्तीसाठी अशी अपकीर्ती मृत्यूपेक्षाही अधिक भयंकर
असते.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना सांगतात की, जो माणूस समाजात अत्यंत सन्मानाने जगला आहे, त्याच्यासाठी ‘अपमान‘ हा मृत्यूहूनही अधिक दुःखदायक असतो. अर्जुन हा एक महान आणि
अजिंक्य योद्धा म्हणून सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. त्याने युद्धातून माघार घेतल्यास
समाज त्याला ‘दयाळू‘ न मानता ‘भ्याड‘ म्हणेल.
शूरवीरासाठी प्राणांची आहुती देणे सोपे असते,
पण
भ्याडपणाचा आणि कर्तव्यापासून पळ काढल्याचा कलंक लावून जगणे हे दररोज मरण यातना
भोगण्यासारखे आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली अत्यंत मार्मिक शब्दांत अर्जुनाची
अवस्था आणि समाजाची प्रतिक्रिया यांचे वर्णन करतात. माऊली म्हणतात की, जोपर्यंत माणसाची कीर्ती आणि सन्मान आहे, तोपर्यंतच त्याचे जगणे सार्थ आहे. तू जर
आता रणांगणावरून पळ काढलास, तर तुझी आजवरची
सर्व पुण्याई आणि शौर्य मातीत मिळेल. लोक तुझ्या पाठीमागे तुझी निंदा करतील आणि
तुला नावे ठेवतील. माऊली विचारतात,
“अशा कुजक्या आणि निंदानालस्तीने भरलेल्या जीवनापेक्षा मरण बरे नव्हे का?” हा कलंक घेऊन जगणे हे
जिवंतपणी मरणेच आहे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- चारित्र्य
आणि प्रतिष्ठा (Value
of Reputation): आधुनिक
जीवनातही आपण पाहतो की, एकदा का
व्यक्तीची विश्वासार्हता आणि प्रतिष्ठा धुळीस मिळाली, की ती पुन्हा उभी
करणे अशक्यप्राय असते. संपत्तीचे नुकसान भरून काढता येते, पण गेलेली अब्रू, सन्मान आणि
चारित्र्य परत मिळवणे कठीण असते.
- कायमस्वरूपी
डाग (Permanent
Damage): श्रीकृष्णांनी
‘अव्ययाम्‘ (कधीही न संपणारी)
हा शब्द वापरला आहे. आपण कठीण प्रसंगात घेतलेला एक चुकीचा किंवा भ्याडपणाचा
निर्णय आपल्या चारित्र्यावर कायमचा डाग लावतो. आजच्या काळातही जेव्हा एखादा
नेता किंवा जबाबदार व्यक्ती संकटाच्या वेळी पळ काढतो, तेव्हा इतिहास आणि
समाज त्याला कधीही माफ करत नाही.
- जगण्याचा
अर्थ (Purpose of
Life): सन्माननीय
व्यक्तीसाठी स्वाभिमान हा प्राणांहून प्रिय असतो. लाचारीने, तत्त्वांशी तडजोड
करून किंवा कर्तव्य टाळून मिळवलेले सुरक्षित जीवन कधीही आंतरिक समाधान देऊ
शकत नाही.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून हा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की, सन्मानाने मरणे हे अपमानाने जगण्यापेक्षा
नेहमीच श्रेष्ठ असते. कर्तव्यापासून पळ काढल्याने मिळणारी शांती ही खरी शांती नसून
ती चिरकाल टिकणारी बदनामी असते,
जी
एका स्वाभिमानी माणसासाठी मृत्यूच्या वेदनेपेक्षाही अधिक जिव्हारी लागणारी असते.
९. पुढील वाटचाल
अर्जुनाला कदाचित असे वाटू शकेल की, “मी युद्ध न केल्यामुळे
सामान्य लोक माझी निंदा करतील, पण जे
रणांगणावरील माझे समवयस्क महान योद्धे आहेत (भीष्म, द्रोण, दुर्योधन, कर्ण इत्यादी), ते तरी नक्कीच समजून घेतील की मी हे सर्व
दयेपोटी आणि प्रेमापोटी सोडले आहे.” या अर्जुनाच्या गैरसमजावर प्रहार
करण्यासाठी श्रीकृष्ण पुढील ३५ व्या श्लोकात (“भयाद्रणादुपरतं
मंस्यन्ते त्वां महारथाः…”) समजावून
सांगणार आहेत की, ते महान योद्धे
तुला दयाळू मानणार नाहीत, तर तू ‘भीतीपोटी‘ पळून गेलास असेच मानतील आणि तुझी उघडपणे खिल्ली उडवतील.