श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ६९
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (६८ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी ‘स्थितप्रज्ञ‘ कोणाला म्हणावे याचा समारोप केला आणि सांगितले की, ज्याने
सर्व बाजूंनी आपल्या इंद्रियांना जिंकले आहे, तोच खरा स्थिर बुद्धीचा (स्थितप्रज्ञ) माणूस होय. हे
ऐकल्यावर साहजिकच अर्जुनाच्या मनात असा विचार येतो की, हा स्थितप्रज्ञ माणूस आणि सामान्य संसारी
माणूस यांच्या जगण्यात नक्की फरक काय असतो?
ते
दोघे एकाच जगात राहतात, मग दोघांचा
जगाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन वेगळा कसा असतो?
या
अत्यंत रंजक प्रश्नाचे उत्तर श्रीकृष्ण या ६९ व्या श्लोकात देत आहेत. ज्ञानी
माणसाचा दिवस आणि अज्ञानी माणसाची रात्र यातील विलक्षण भेद एका अप्रतिम रूपकातून (Metaphor) येथे स्पष्ट केला आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥
६९ ॥
संधी विग्रह
या निशा सर्व-भूतानाम् तस्याम् जागर्ति संयमी ।
यस्याम् जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतः मुनेः ॥ ६९ ॥
३. शब्दार्थ
- या = जी
- निशा = रात्र
- सर्व-भूतानाम् = सर्व
प्राण्यांसाठी (अज्ञानी लोकांसाठी)
- तस्याम् = तिच्यामध्ये (त्या
रात्रीत)
- जागर्ति = जागा राहतो
- संयमी = संयमी माणूस
(स्थितप्रज्ञ)
- यस्याम् = ज्यामध्ये (ज्या
सांसारिक भोगांमध्ये)
- जाग्रति = जागे राहतात
- भूतानि = सर्व प्राणी
- सा = ती
- निशा = रात्र
- पश्यतः = (सत्य) पाहणाऱ्या
- मुनेः = मुनीसाठी (ज्ञानी
माणसासाठी / स्थितप्रज्ञासाठी)
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “जी सर्व सामान्य प्राण्यांसाठी
रात्र असते (म्हणजेच आत्मज्ञानाचा विषय),
त्यात
संयमी माणूस जागा असतो; आणि ज्यामध्ये
सर्व सामान्य प्राणी जागे असतात (म्हणजेच सांसारिक विषयभोग), ती सत्य पाहणाऱ्या मुनीसाठी (ज्ञानी
माणसासाठी) रात्र असते.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना अद्वैत
वेदान्ताचा अत्यंत सूक्ष्म विचार मांडतात. आचार्यांच्या मते, अज्ञानी लोकांसाठी ‘अज्ञान‘ (संसार आणि माया) हाच दिवस असतो, कारण ते त्यातच रमतात आणि तेच त्यांना सत्य
वाटते. पण ‘आत्मज्ञान‘ त्यांच्यासाठी अंधारासारखे (रात्र) असते, कारण त्यांना त्यात काहीच रस किंवा गती
नसते. याउलट, ज्ञानी माणसाला
(संयमी) आत्मज्ञानाचा प्रकाश दिसतो (तो तिथे जागा असतो), आणि सांसारिक भोग त्याच्या दृष्टीने अज्ञान
(रात्र) असल्यामुळे तो त्याकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या श्लोकावर भाष्य करताना अतिशय
मार्मिक दृष्टांत दिला आहे. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे घुबडाला दिवसा अंधार दिसतो आणि रात्री स्पष्ट
दिसते, तसाच ज्ञानी आणि
अज्ञानी माणसाचा दृष्टिकोन एकमेकांच्या पूर्णपणे विरुद्ध असतो. जे भौतिक सुख
अज्ञानी लोकांना सर्वस्व वाटते,
ते
ज्ञानी माणसाला अंधार (रात्र) वाटते. आणि जे ईश्वरीय तत्त्व अज्ञानी लोकांना शून्य
किंवा कंटाळवाणे वाटते, त्यात ज्ञानी
माणूस पूर्णपणे जागा आणि आनंदी असतो.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- भिन्न
दृष्टिकोन (Different
Perspectives): जगात
यशस्वी होण्यासाठी आपला दृष्टिकोन गर्दीपेक्षा वेगळा असावा लागतो. सामान्य
लोक जिथे भौतिक सुखात आणि दिखाव्यात अडकतात, तिथे स्थितप्रज्ञ माणूस शांती शोधतो. एकासाठी जे यश
आहे, ते
दुसऱ्यासाठी व्यर्थ असू शकते.
- प्राधान्यक्रम
(Priorities): हा श्लोक आपल्या
आयुष्यातील प्राधान्यक्रमाबद्दल आहे. आपण कशासाठी ‘जागे‘ आहोत (Alert)? पैशासाठी, सत्तेसाठी की
समाधानासाठी? ज्ञानी
माणसाचे प्राधान्य आत्मविकासाला आणि आंतरिक शांतीला असते, तर अज्ञानी
माणसाचे प्राधान्य बाह्य वस्तूंना असते.
- जागृती
आणि झोप (Awake vs.
Asleep): ‘रात्र‘ म्हणजे
निष्क्रियता, अज्ञान
किंवा दुर्लक्ष. जेथे सामान्य माणूस मोहात पडतो, तेथे संयमी माणूस
सावध (जागा) असतो. (अज्ञान à मोह à सर्वनाश) ही साखळी टाळण्यासाठी ही सावधगिरी अत्यंत
आवश्यक आहे.
८. निष्कर्ष
स्थितप्रज्ञ आणि सामान्य माणूस भौतिकदृष्ट्या एकाच जगात
राहत असले तरी, त्यांची
जगण्याची पातळी (Frequency) आणि दृष्टिकोन
पूर्णपणे विरुद्ध असतो. जे एकासाठी परम सत्य आहे, ते दुसऱ्यासाठी निव्वळ भ्रम असतो.
९. पुढील वाटचाल
“ज्ञानी माणूस
सांसारिक भोगांमध्ये झोपलेला (अलिप्त) असतो,”
हे
ऐकल्यावर अर्जुनाला असा प्रश्न पडतो की,
“मग या जगात वावरताना जेव्हा त्या ज्ञानी व्यक्तीच्या समोर नवनवीन विषयभोग, प्रलोभने आणि इच्छा येतात, तेव्हा तो विचलित का होत नाही? त्याच्या मनाची अवस्था नक्की कशी असते?” याचे अत्यंत सुंदर आणि
महासागराचे उदाहरण देऊन श्रीकृष्ण पुढील ७० व्या श्लोकात (“आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः…”) उत्तर देणार आहेत. तेथे ते समजावून सांगतील की, जशा नद्या समुद्रात मिसळून ही समुद्र शांत
राहतो, तसा स्थितप्रज्ञ माणूस
इच्छांच्या गर्दीतही शांत कसा राहतो.