अध्याय २ रा – श्लोक – १८ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील १८ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील १७ व्या श्लोकात श्रीकृष्णांनी ‘सत्‘ तत्त्वाचे (आत्म्याचे) अविनाशी स्वरूप स्पष्ट केले. आता जर आत्मा कधीच मरत नाही, तर मग मृत्यू कशाचा होतो? युद्धाच्या मैदानात समोर उभे असलेले योद्धे जर आत्मस्वरूप आहेत, तर त्यांचा वध कसा शक्य आहे? या स्वाभाविक प्रश्नाचे उत्तर श्रीकृष्ण या १८ व्या श्लोकात देतात. येथे ते अत्यंत स्पष्ट शब्दांत शरीराची (देहाची) नाशवंत प्रकृती आणि आत्म्याची (देहीची) अमर प्रकृती यातील भेद सांगून अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय धर्माचे पालन (युद्ध) करण्याचा आदेश देतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।

अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ १८ ॥

संधी विग्रह

अन्तवन्तः इमे देहाः नित्यस्य उक्ताः शरीरिणः ।

अनाशिनः अप्रमेयस्य तस्मात् युध्यस्व भारत ॥१८ ॥

३. शब्दार्थ

• अन्तवन्तः = नाशवंत / ज्यांचा अंत निश्चित आहे असे
• इमे = हे सर्व
• देहाः = भौतिक शरीरे
• नित्यस्य = नित्य (कायमस्वरूपी) असणाऱ्या
• उक्ताः = सांगितले गेले आहेत (ज्ञानी लोकांकडून)
• शरीरिणः = शरीरात वास करणाऱ्या (आत्म्याचे)
• अनाशिनः = ज्याचा कधीही नाश होत नाही अशा
• अप्रमेयस्य = जो तर्काच्या किंवा प्रमाणाच्या पलीकडे आहे (अगम्य) अशा
• तस्मात् = त्यामुळे
• युध्यस्व = युद्ध कर
• भारत = हे भरतवंशी (अर्जुना)

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे भरतवंशी अर्जुना, या कधीही नाश न पावणाऱ्या (अविनाशी), कायमस्वरूपी (नित्य) आणि तर्काच्या पलीकडे असणाऱ्या (अप्रमेय) आत्म्याची ही सर्व भौतिक शरीरे नाशवंत आहेत, असे तत्त्ववेत्त्यांनी सांगितले आहे. त्यामुळे (शरीर मरणारच आहे हे सत्य ओळखून) तू युद्ध कर.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवरण करताना ‘देही‘ (आत्मा) आणि ‘देह‘ (शरीर) यातील फरक अत्यंत मार्मिकपणे स्पष्ट करतात. आचार्य सांगतात की, आत्मा हा ‘अप्रमेय‘ आहे म्हणजे तो डोळे, कान अशा कोणत्याही इंद्रियांनी जाणता येत नाही; तो केवळ स्वानुभवाने जाणायचा विषय आहे. जे इंद्रियांना दिसते ते केवळ भौतिक शरीर आहे. शरीर हे निसर्गाच्या नियमानुसार बनले असल्याने त्याचा अंत अटळ आहे. त्यामुळे जे मुळातच नष्ट होण्यासाठी बनले आहे, त्याच्या नाशाचा शोक करणे व्यर्थ आहे. म्हणून अर्जुनाने या मोहाचा त्याग करून क्षत्रिय म्हणून आपले विहित कर्म (युद्ध) केले पाहिजे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा भावार्थ सांगताना अतिशय सुंदर उदाहरणे देतात. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे वस्त्राचा किंवा कपड्याचा एक दिवस नाश होतोच, पण ते वस्त्र घालणारा जिवंत राहतो, तसेच हे शरीर आहे. शरीर हे आत्म्याचे केवळ एक बाह्य आवरण (कपडा) आहे. हे आवरण नष्ट झाले तरी आतील मूळ तत्त्वाला (आत्म्याला) कोणताही धक्का लागत नाही. त्यामुळे अर्जुनाने केवळ या नाशवंत आवरणांचा (देहांचा) विचार करून कर्तव्यापासून पाठ फिरवणे योग्य नाही.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• Acceptance of Mortality (मृत्यूचा आणि बदलाचा स्वीकार): प्रत्येक भौतिक गोष्टीला, मग ते आपले शरीर असो, मालमत्ता असो किंवा नाती असोत, एक ‘Expiry Date’ (अंत) आहे. हे वास्तव स्वीकारले की माणसाची मृत्यूची किंवा काही गमावण्याची भीती खूप कमी होते.
• Beyond Physical Appearance (बाह्य रूपापलीकडे पाहणे): आपण अनेकदा माणसाच्या बाह्य रूपाला (शरीराला) किंवा त्याच्या पदाला महत्त्व देतो. पण खरा माणूस त्याच्या आत असणाऱ्या ‘अप्रमेय‘ (न मोजता येणाऱ्या) गुणांमध्ये आणि आत्मतत्त्वात दडलेला असतो. आंतरिक सौंदर्यावर लक्ष केंद्रित करणे हा यातून मिळणारा धडा आहे.
• Call to Action (कर्तव्यपालन): ‘तस्माद्युध्यस्व‘ (त्यामुळे तू युद्ध कर) हा श्रीकृष्णांचा अत्यंत महत्त्वाचा संदेश आहे. परिस्थिती कितीही कठीण असली, तरी भावनांच्या आहारी जाऊन आपल्या जबाबदारीपासून पळून न जाता, वास्तवाचे भान ठेवून आपले कर्तव्य पार पाडणे म्हणजेच खरा पुरुषार्थ होय.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा निष्कर्ष निघतो की, शरीराचा अंत अटळ आहे आणि आत्म्याचा मृत्यू अशक्य आहे. हे अंतिम सत्य आहे. अर्जुनाचा शोक हा केवळ अज्ञानावर आणि शारीरिक आसक्तीवर आधारित होता. शरीराच्या मर्यादित आणि नाशवंत स्वरूपाची जाणीव झाल्यावर, कर्तव्याच्या मार्गात येणारा भावनिक अडथळा दूर होतो. त्यामुळे श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला शोक सोडून कृती (कर्म) प्रवृत्त होण्याचा स्पष्ट आदेश दिला आहे.

९. पुढील वाटचाल