श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील २९
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील श्लोकांमध्ये श्रीकृष्णांनी जन्म आणि मृत्यूचे चक्र, तसेच शरीराची क्षणभंगुरता (अव्यक्त आणि
व्यक्त अवस्था) अत्यंत तर्कशुद्ध पद्धतीने समजावून सांगितली. आत्मा शाश्वत आहे आणि
शरीर नाशवंत आहे, हे तत्त्वज्ञान
ऐकायला सोपे वाटले तरी ते प्रत्यक्ष ‘अनुभवणे‘ अत्यंत कठीण आहे. हे आत्मतत्त्व (Soul) सामान्य बुद्धीच्या
पलीकडचे आणि अत्यंत गूढ आहे. हे तत्त्व समजून घेण्याची प्रक्रिया किती विस्मयकारक
आणि दुर्मिळ आहे, याचे अत्यंत
वास्तववादी आणि सुंदर वर्णन श्रीकृष्ण या २९ व्या श्लोकात करत आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव
चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न
चैव कश्चित् ॥ २९ ॥
संधी विग्रह
आश्चर्यवत् पश्यति कश्चित् एनम् आश्चर्यवत् वदति तथा एव च
अन्यः ।
आश्चर्यवत् च एनम् अन्यः शृणोति श्रुत्वा अपि एनम् वेद न च
एव कश्चित् ॥ २९ ॥
३. शब्दार्थ
- आश्चर्यवत् = आश्चर्याने /
एखाद्या अद्भूत गोष्टीसारखे
- पश्यति = पाहतो / अनुभवतो
- कश्चित् = एखादाच (विरळा)
- एनम् = याला (आत्म्याला)
- वदति = बोलतो / वर्णन
करतो
- तथा एव = त्याचप्रमाणे
- च = आणि
- अन्यः = दुसरा (एखादा)
- शृणोति = ऐकतो
- श्रुत्वा = ऐकून
- अपि = सुद्धा / तरीही
- वेद = जाणतो / खऱ्या
अर्थाने समजतो
- न = नाही
- एव = निश्चितपणे
- कश्चित् = कुणीही
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “एखादा महापुरुषच या आत्म्याकडे
आश्चर्याने पाहतो (अनुभवतो), दुसरा एखादा
याचे आश्चर्याने वर्णन करतो, आणि दुसरा
एखादा याच्याबद्दल आश्चर्याने ऐकतो;
परंतु
ऐकूनही कुणालाच (सामान्य माणसाला) हा आत्मा खऱ्या अर्थाने समजत नाही.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना आत्म्याच्या ‘अगम्य‘ (Incomprehensible) आणि ‘सूक्ष्म‘ स्वरूपावर भर देतात. ते स्पष्ट करतात की
आपला डोळा, कान, मन आणि बुद्धी भौतिक जगात अडकलेली असते.
आत्मा हा या सर्व भौतिक इंद्रियांच्या पलीकडचा आहे. त्यामुळे जेव्हा एखादा साधक
अनेक जन्मांच्या साधनेनंतर या आत्मतत्त्वाला अनुभवतो, तेव्हा त्याला मिळणारा तो अनुभव शब्दांत न
सांगता येण्यासारखा (अनिर्वाच्य) आणि ‘आश्चर्यकारक‘ असतो. हे तत्त्व इतके गूढ आहे की
ऐकणाऱ्याला आणि सांगणाऱ्यालाही ते पूर्णपणे उमगत नाही.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ अतिशय सखोल आणि
काव्यात्मक दृष्टांतातून मांडतात. माऊली म्हणतात की, आत्म्याला जाणणे म्हणजे
आकाशाला मिठी मारण्यासारखे आहे. जे महापुरुष या आत्म्याला पाहतात (अनुभवतात), ते त्या आश्चर्यातच थक्क होऊन जातात आणि
त्यांच्या तोंडून शब्दच फुटत नाहीत. जशी नदी समुद्राला मिळाल्यावर ती स्वतः
समुद्रच होते आणि समुद्राची खोली सांगायला ती पुन्हा मागे फिरू शकत नाही; तसेच जो आत्म्याला अनुभवतो, तो आत्मरूपच होऊन जातो. त्यामुळे शब्दांतून
हे ज्ञान पूर्णपणे समजणे केवळ अशक्य आहे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- बुद्धीची
मर्यादा (Limits of
Intellect): आजच्या
जगात आपण प्रत्येक गोष्ट तर्काच्या किंवा विज्ञानाच्या चौकटीत बसवण्याचा
प्रयत्न करतो. पण श्रीकृष्णांचा हा श्लोक सांगतो की जीवनातील काही सर्वोच्च
सत्ये (उदा. प्रेम, ईश्वर, आत्मा) मानवी
बुद्धीच्या पलीकडे आहेत. तिथे तर्क थांबतो आणि फक्त ‘आश्चर्य‘ (Awe/Wonder) उरते.
- माहिती à अनुभव (Information à Experience): आपण गीतेचे श्लोक
वाचतो, प्रवचने
ऐकतो (श्रुत्वाप्येनं), तरीही जीवनात बदल
का होत नाही? कारण आपण
फक्त ‘माहिती‘ गोळा करत असतो.
जोपर्यंत आपण प्रत्यक्ष ध्यानातून किंवा साधनेतून तो ‘अनुभव‘ घेत नाही, तोपर्यंत
आत्मतत्त्व न समजलेलेच राहते. साखरेची गोडी वाचून समजत नाही, ती चाखूनच पहावी
लागते.
- सातत्यपूर्ण
शोध (Continuous
Seeking): “मला हे
सगळं तत्त्वज्ञान समजत नाही” म्हणून निराश न होता, हे मान्य केले
पाहिजे की हा विषयच अत्यंत गूढ आहे. कुणालाच तो लगेच समजत नाही. त्यामुळे
संयमाने आपला शोध आणि साधना चालू ठेवणे आवश्यक आहे.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून हा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की, आत्मा
हा पूर्णपणे अलौकिक आणि विस्मयकारक आहे. ते भौतिक जगातील साधे ज्ञान नाही, जे केवळ पुस्तके वाचून किंवा प्रवचने ऐकून समजेल. हे तत्त्व जाणणारे, सांगणारे आणि खऱ्या अर्थाने ऐकून समजून
घेणारे अत्यंत विरळ आहेत. त्यामुळे आत्मज्ञान ही एक अत्यंत दुर्मिळ आणि
आश्चर्यकारक उपलब्धी आहे.
९. पुढील वाटचाल
आत्म्याचे हे अद्भूत आणि गूढ स्वरूप स्पष्ट केल्यानंतर, आता श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या
सद्यस्थितीकडे (युद्धाकडे) परत आणणार आहेत. पुढील ३० व्या श्लोकात (“देही नित्यमवध्योऽयं…”) श्रीकृष्ण सांख्य योगाच्या (ज्ञानयोगाच्या) या
संपूर्ण विवेचनाचा अंतिम आणि ठाम ‘निष्कर्ष‘ सांगून, “सर्वांच्या शरीरातील हा आत्मा कधीही मारला जाऊ शकत नाही, त्यामुळे तू कुणाबद्दलही शोक करू
नकोस” हा अंतिम आदेश देणार आहेत.