श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ११
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील १० व्या श्लोकात श्रीकृष्णांनी हसतमुखाने अर्जुनाच्या
अज्ञानावर प्रकाश टाकण्याची तयारी दर्शवली होती. आता या ११ व्या श्लोकापासून
श्रीकृष्णांच्या प्रत्यक्ष उपदेशाला सुरुवात होते. हा श्लोक गीतेचा ‘प्रारंभिक बिंदू‘ मानला जातो, कारण येथूनच भगवान अर्जुनाच्या चुकीच्या विचारसरणीवर आणि
त्याच्या मोहावर पहिला आणि थेट आघात करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
श्रीभगवानुवाच ।
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ ११ ॥
संधी विग्रह
श्रीभगवान् उवाच ।
अशोच्यान् अन्वशोचः त्वम् प्रज्ञावादान् च भाषसे ।
गतासून् अगतासून् च न अनुशोचन्ति पण्डिताः ॥
३. शब्दार्थ
- श्रीभगवान् = भगवान श्रीकृष्ण
- उवाच = म्हणाले
- अशोच्यान् = ज्यांच्यासाठी शोक
करू नये (अशांसाठी)
- अन्वशोचः = तू शोक करत आहेस
- त्वम् = तू
- प्रज्ञावादान् = पंडितांसारखे /
शहाण्यांसारखे शब्द (तत्त्वज्ञान)
- च = आणि
- भाषसे = बोलत आहेस
- गतासून् = ज्यांचे प्राण
गेले आहेत (मृत)
- अगतासून् = ज्यांचे प्राण
गेले नाहीत (जिवंत)
- च = आणि
- न = नाही
- अनुशोचन्ति = शोक करतात
- पण्डिताः = जे खरोखर ज्ञानी
आहेत (ते)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले: “ज्यांच्यासाठी शोक करणे
योग्य नाही, त्यांच्यासाठी
तू शोक करत आहेस, आणि तरीही
शहाण्यांसारख्या (पंडितांसारख्या) गोष्टी बोलत आहेस. परंतु जे खरोखर ज्ञानी
(पंडित) असतात, ते मृतांसाठी
किंवा जिवंतांसाठी कधीही शोक करत नाहीत.”
५. आचार्यांचे मत
आचार्यांच्या मते,
हा
श्लोक अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा आणि ज्ञानयोगाचा पाया आहे. आदि शंकराचार्य स्पष्ट
करतात की, अर्जुनाचा
गोंधळ हा आहे की तो अज्ञानात असूनही ज्ञानाची भाषा करत आहे. शरीर हे नाशिवंत आहे
(म्हणून जिवंतांसाठी किंवा मृतांसाठी शोक करणे व्यर्थ आहे) आणि आत्मा अमर आहे
(त्याला मरण नाही, त्यामुळे
त्याचा शोक करणेही निरर्थक आहे). जो ‘पंडित‘ म्हणजे आत्मज्ञान प्राप्त केलेला असतो, तो या नश्वर शरीराच्या मोहात अडकत नाही आणि
त्यामुळे तो कधीही शोक करत नाही.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचे अत्यंत मार्मिक विवेचन
करतात. माऊली म्हणतात की श्रीकृष्ण अर्जुनाला विचारतात, “तू स्वतःला शहाणा
समजतोस, पण तुझे वागणे मात्र
अगदी अज्ञानासारखे आहे.” माऊली हे समजावून सांगतात की, जन्म आणि मृत्यू हा निसर्गाचा नियम आहे.
जसे दिवस आणि रात्र येतात-जातात,
तसेच
जीवन आणि मृत्यू. जो ज्ञानी असतो,
तो
या नैसर्गिक चक्राबद्दल दुःख करत बसत नाही. अर्जुनाने हा मोह सोडावा आणि खऱ्या
ज्ञानाकडे वळावे असा स्पष्ट संदेश यातून दिला आहे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- Walking the Talk (कृती आणि
उक्तीतील तफावत):
अनेकदा आपण व्यवहारात मोठी तत्त्वज्ञानाची भाषा बोलतो (प्रज्ञावादांश्च भाषसे), पण प्रत्यक्षात
जेव्हा थोडेही संकट येते तेव्हा आपण सामान्य माणसासारखे हतबल होऊन रडत बसतो.
गीतेचा हा श्लोक आपल्याला शिकवतो की आपले ज्ञान केवळ शब्दांत नसावे, तर ते आपल्या
आचरणात आणि कठीण प्रसंगातील स्थिरतेत दिसले पाहिजे.
- Uselessness of Worrying (शोकाची
व्यर्थता): जे झाले
आहे (मृत) आणि जे होणार आहे (जिवंत),
त्या दोन्ही गोष्टींसाठी सतत चिंता करणे किंवा शोक करणे व्यर्थ आहे. जे
निसर्गाच्या नियमानुसार होणारच आहे,
त्याचा स्वीकार करणे हेच शहाणपण आहे.
- True Definition of a Scholar (खरा
ज्ञानी कोण?): खरी विद्वत्ता ही
पदव्या किंवा पुस्तकी ज्ञानात नसून,
जीवनातील सुख-दुःखांना आणि जन्म-मृत्यूच्या चक्राला समान मानून शांत
राहण्यात (नानुशोचन्ति पण्डिताः)
आहे.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी अर्जुनाच्या तथाकथित शहाणपणातील
पोकळपणा उघडा पाडला आहे. अर्जुनाचा शोक हा अज्ञानावर आधारित आहे आणि ज्ञानी
माणसाचे लक्षण हे ‘शोक न करणे‘ हेच आहे, हा महान सिद्धांत इथे प्रस्थापित झाला आहे. हा श्लोक म्हणजे
अर्जुनाला त्याच्या मोहाच्या आणि अज्ञानाच्या झोपेतून जागे करण्यासाठी दिलेला एक
वैचारिक धक्का (Intellectual
Shock) आहे.
९. पुढील वाटचाल
अर्जुनाला अशा स्पष्ट शब्दांत खोटा
ठरवल्यानंतर, आता श्रीकृष्ण
त्याला हे समजावून सांगणार आहेत की आपण कोणासाठी शोक का करू नये? आत्म्याचे मूळ स्वरूप काय आहे आणि आपण
सर्वजण या पूर्वीही कसे होतो आणि भविष्यातही कसे राहणार आहोत, हे भगवान १२ व्या श्लोकात कसे स्पष्ट करतात, ते आपण पाहू. सांख्य योगाचे मुख्य
तत्त्वज्ञान येथून खऱ्या अर्थाने आकार घेते!