अध्याय २ रा – श्लोक – ६२ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ६२ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (६१ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी इंद्रियनिग्रहासाठी आणि बुद्धी स्थिर करण्यासाठी परमेश्वराला शरण जाण्याचा मार्ग सांगितला. आता, जे लोक इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवत नाहीत आणि बाह्य विषयांचे (भोगांचे) चिंतन करत राहतात, त्यांचा सर्वनाश कसा होतो, हे सांगायला श्रीकृष्ण सुरुवात करत आहेत. मानवी मनाच्या पतनाची (अधोगतीची) ही अत्यंत मानसशास्त्रीय आणि टप्प्याटप्प्याने होणारी साखळी आहे. या ६२ व्या श्लोकात श्रीकृष्ण या विनाशाच्या साखळीतील पहिली चार टप्पे (विचार à आसक्ती à वासना à क्रोध) अत्यंत अचूकपणे मांडत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।

सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥

संधी विग्रह

ध्यायतः विषयान् पुंसः सङ्गः तेषु उपजायते ।

सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधः अभिजायते ॥ ६२ ॥

३. शब्दार्थ

• ध्यायतः = ध्यान करणाऱ्या (सतत विचार करणाऱ्या)
• विषयान् = विषयांचे (इंद्रियांच्या भोगांचे / बाह्य वस्तूंचे)
• पुंसः = पुरुषाची / माणसाची
• सङ्गः = आसक्ती / ओढ / जवळीक
• तेषु = त्या विषयांमध्ये
• उपजायते = निर्माण होते
• सङ्गात् = आसक्तीतून
• सञ्जायते = उत्पन्न होतो
• कामः = काम / तीव्र इच्छा (वासना)
• कामात् = कामातून / इच्छा पूर्ण न झाल्यास किंवा त्यात अडथळा आल्यास
• क्रोधः = क्रोध / संताप
• अभिजायते = निर्माण होतो

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “विषयांचे (भोगांचे) सतत चिंतन करणाऱ्या माणसाची त्या विषयांमध्ये आसक्ती निर्माण होते. त्या आसक्तीतून ती गोष्ट मिळवण्याची तीव्र इच्छा (काम) उत्पन्न होते, आणि त्या इच्छेत अडथळा आल्यास क्रोध (संताप) निर्माण होतो.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना मानवी दुःखाचे मूळ कारण उलगडतात. ते म्हणतात की, सर्व अनर्थांची सुरुवात एका साध्या ‘विचारातून‘ (ध्यायतो) होते. माणूस जेव्हा एखाद्या सुंदर वस्तूचा किंवा सुखाचा वारंवार विचार करू लागतो, तेव्हा नकळत त्याची त्या वस्तूबद्दल ‘सङ्ग‘ (आसक्ती) निर्माण होते. ही आसक्ती जसजशी वाढते, तसतशी तिचे रूपांतर एका जळजळीत ‘कामेत‘ (तीव्र इच्छेत) होते—”मला ती गोष्ट हवीच!” आणि जेव्हा या इच्छेच्या पूर्ततेत कोणीतरी किंवा काहीतरी अडथळा आणतो, तेव्हा त्या अडथळ्याचा परिणाम म्हणून ‘क्रोध‘ (राग) उत्पन्न होतो. आचार्यांच्या मते, क्रोध हा कधीही स्वतंत्र नसतो, तो नेहमी अतृप्त इच्छेचा (कामाचा) परिणाम असतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावरील भाष्यात अत्यंत मार्मिक आणि धोक्याची जाणीव करून देणारा दृष्टांत देतात. माऊली म्हणतात की, विषाचा अगदी छोटासा थेंबही जसा प्राणांचा नाश करायला पुरेसा असतो, तसाच विषयांचा एक साधा विचारही माणसाचा सर्वनाश करायला पुरेसा आहे. एखादी ठिणगी जशी पूर्ण जंगलाला जाळून खाक करते, तसा विषयांचा विचार माणसाच्या मनात आसक्ती आणि कामाचा भडका उडवतो. आणि जिथे काम (इच्छा) असतो, तिथे क्रोध हा त्याच्या पाठोपाठ येतोच. म्हणून माऊली बजावतात की, या विनाशाची सुरुवात करणाऱ्या पहिल्या ‘विचारालाच‘ (चिंतनालाच) दारात अडवणे शहाणपणाचे आहे.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• विचारांची ताकद (The Power of a Single Thought): कोणत्याही मोठ्या गुन्ह्याची किंवा पतनाची सुरुवात थेट कृतीतून होत नाही, ती डोक्यातील एका साध्या विचारातून होते. एखादी नवीन गाडी किंवा मोबाईल सतत डोळ्यांसमोर आणला (विचार) à की त्याबद्दल ओढ निर्माण होते (आसक्ती). विचार हेच कृतीचे बीज आहे.
• व्यसनाची मानसशास्त्रीय साखळी (The Psychology of Addiction): आधुनिक मानसशास्त्रातील व्यसनाचे चक्र (Addiction Loop) श्रीकृष्णांनी येथे हजारो वर्षांपूर्वी मांडले आहे. Trigger (विषयांचे चिंतन) à Cravings (आसक्ती/सङ्ग) à Uncontrollable Urge (काम/तीव्र इच्छा) à Withdrawal Irritation (क्रोध). जेव्हा व्यसनाधीन माणसाला त्याची हवी असलेली गोष्ट मिळत नाही, तेव्हा तो प्रचंड हिंसक आणि रागीट होतो (कामात्क्रोधोऽभिजायते).
• राग का येतो? (The Root of Anger): व्यावहारिक जगात आपल्याला राग का येतो? याचे उत्तर या श्लोकात आहे. राग कधीच विनाकारण येत नाही. जेव्हा आपल्या ‘अपेक्षा‘ (Attachment/Desire) भंग पावतात किंवा आपल्या इच्छेविरुद्ध काही घडते, तेव्हाच राग येतो. राग नियंत्रणात आणायचा असेल, तर रागाशी लढून उपयोग नाही, अपेक्षा (काम) कमी करणे हाच त्यावरील खरा उपाय आहे.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा अत्यंत महत्त्वाचा निष्कर्ष निघतो की, मानवी विनाशाची सुरुवात बाहेरून होत नाही, तर ती स्वतःच्याच मनातील विषय-चिंतनापासून होते. चिंतन, आसक्ती, इच्छा आणि क्रोध ही एकामागोमाग एक येणारी साखळी आहे, जिची सुरुवात रोखणे हेच मानसिक शांतीचे रहस्य आहे.

९. पुढील वाटचाल