अध्याय २ रा – श्लोक – ६० वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ६० व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (५९ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, बळजबरीने विषय सोडले तरी माणसाच्या आतली ‘गोडी‘ (आसक्ती) तशीच शिल्लक राहते. हे ऐकल्यावर साहजिकच असा विचार येतो की, जर आतली गोडी इतकी चिवट आहे, तर मग इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या एखाद्या विवेकी आणि शहाण्या माणसाचे काय होते? तो कधीतरी या मोहात फसू शकतो का? याच प्रश्नाचे अत्यंत वास्तववादी आणि सावध करणारे उत्तर श्रीकृष्ण या ६० व्या श्लोकात देत आहेत. इंद्रियांची ताकद इतकी भयंकर असते की, ती प्रयत्न करणाऱ्या शहाण्या माणसालाही कशी पराभूत करू शकतात, हे श्रीकृष्ण येथे समजावून सांगत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।

इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ ६० ॥

संधी विग्रह

यततः हि अपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।

इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभम् मनः ॥ ६० ॥

३. शब्दार्थ

• यततः = (इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी) सतत प्रयत्न करणाऱ्या
• हि = खरोखरच
• अपि = सुद्धा
• कौन्तेय = हे कुंतीपुत्रा (अर्जुना)
• पुरुषस्य = माणसाचे
• विपश्चितः = विवेकी / शहाण्या / ज्ञानी
• इन्द्रियाणि = इंद्रिये (डोळे, कान, जीभ इत्यादी)
• प्रमाथीनि = प्रमथन करणारी / अत्यंत खवळलेली / मनाला क्षुब्ध करणारी
• हरन्ति = हरण करतात / ओढून नेतात
• प्रसभम् = बळजबरीने / वेगाने
• मनः = मनाला

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे कुंतीपुत्रा (अर्जुना), इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी सतत प्रयत्न करणाऱ्या विवेकी (शहाण्या) माणसाचे मनसुद्धा ही अत्यंत प्रबळ आणि खवळलेली इंद्रिये बळजबरीने ओढून नेतात.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना ‘प्रमाथीनि‘ आणि ‘विपश्चितः‘ या शब्दांचे गांभीर्य स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, इंद्रिये ही मुळातच ‘प्रमाथी‘ (मनाला घुसळून काढणारी) आहेत. ती कधीही शांत बसत नाहीत. एखादा माणूस कितीही ‘विपश्चित‘ (चांगले काय आणि वाईट काय हे जाणणारा) असला आणि तो कितीही ‘यततः‘ (स्वतःला सावरण्याचा प्रयत्न करत) असला, तरी इंद्रियांचा वेग इतका भयंकर असतो की, ती त्याच्या विवेकाला बाजूला सारून ‘प्रसभम्‘ (बळजबरीने) त्याच्या मनाला भोगांकडे फरफटत नेतात. त्यामुळे इंद्रियांना जिंकणे हे केवळ मानवी प्रयत्नांचे काम नाही, हे आचार्य येथे सुचवतात.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर भाष्य करताना अतिशय मार्मिक दृष्टांत देतात. ते म्हणतात की, जसे एखाद्या महाभयंकर वादळात भल्याभल्या वृक्षांची मुळे उखडली जातात आणि ते कोसळतात, तशीच अवस्था या इंद्रियांच्या वादळात सापडलेल्या ज्ञानी माणसाची होते. माऊली सांगतात की, जे लोक योगाभ्यास आणि तपश्चर्या करून स्वतःभोवती ज्ञानाचा किल्ला बांधतात, त्यांचीही इंद्रिये जेव्हा खवळतात, तेव्हा ते सर्व ज्ञान आणि वैराग्य वाहून जाते. विश्वामित्रांसारख्या महान ऋषींचे उदाहरण याच श्लोकाचे सत्य दर्शवते.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• इच्छाशक्तीची मर्यादा (The Limit of Willpower): अनेकदा आपण ठरवतो की “मला आजपासून जंक फूड खायचे नाही” किंवा “मला रागायचे नाही”. आपल्याला त्याचे तोटे माहीत असतात (विपश्चितः) आणि आपण तसा प्रयत्नही करतो (यततः). पण एखादा मोहक पदार्थ समोर आल्यावर आपली इंद्रिये आपल्याच मनाला बळजबरीने (प्रसभं) ओढून नेतात. केवळ ‘Willpower’ (इच्छाशक्ती) सर्वकाळ टिकत नाही, हा मानसशास्त्रीय सिद्धांत यात आहे.
• इंद्रियांचे रसायनशास्त्र (The Turbulent Senses): ‘प्रमाथीनि‘ म्हणजे घुसळून काढणारी इंद्रिये. आधुनिक विज्ञानानुसार, जेव्हा डोळे किंवा कान एखाद्या प्रलोभनाला (Trigger) सामोरे जातात, तेव्हा मेंदूत डोपामाईनसारखी (Dopamine) रसायने एवढ्या वेगाने तयार होतात की लॉजिकल विचार करणारा मेंदू (Prefrontal Cortex) काम करणे थांबवतो. प्रलोभने (Triggers) à तीव्र इच्छा (Urge) à मनावरील ताबा सुटणे (Loss of Control). या साखळीत माणसाचे मन बळजबरीने हरण केले जाते.
• अहंकाराला फाटा (Avoiding Overconfidence): “मी खूप हुशार आहे आणि मला मोह होणार नाही” हा अति आत्मविश्वास (Overconfidence) माणसाला नेहमी खड्ड्यात घालतो. शहाण्या माणसाचेही मन फरफटत जाऊ शकते, ही जाणीव माणसाला नेहमी नम्र आणि सावध ठेवते.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा अत्यंत वास्तववादी निष्कर्ष निघतो की, इंद्रियांमध्ये मनाला घुसळून काढण्याची आणि बळजबरीने भरकटवण्याची भयंकर ताकद असते. त्यामुळे केवळ कोरड्या ज्ञानावर आणि स्वतःच्या मानवी प्रयत्नांवर अवलंबून राहून कोणीही इंद्रियांवर कायमस्वरूपी विजय मिळवू शकत नाही.

९. पुढील वाटचाल