श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ६६
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (६५ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी सांगितले की, ज्याने इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवले आहे, त्याला मानसिक शांती (प्रसाद) मिळते आणि
त्याच्या सर्व दुःखांचा अंत होतो. आता याच्या अगदी विरुद्ध बाजू श्रीकृष्ण ६६ व्या
श्लोकात मांडत आहेत. ज्या माणसाचे आपल्या मनावर आणि इंद्रियांवर अजिबात नियंत्रण
नाही (जो ‘अयुक्त‘ आहे),
त्याची
अवस्था कशी होते? अशा असंयमी
माणसाला जीवनात सुख आणि शांती का मिळत नाही,
याचे
अत्यंत तार्किक आणि मानसशास्त्रीय उत्तर या श्लोकात दिले आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ ६६ ॥
संधी विग्रह
न अस्ति बुद्धिः अयुक्तस्य न च अयुक्तस्य भावना ।
न च अभावयतः शान्तिः अशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ ६६ ॥
३. शब्दार्थ
- न = नाही
- अस्ति = आहे (प्राप्त होत
नाही)
- बुद्धिः = स्थिर बुद्धी /
आत्मज्ञान / प्रज्ञा
- अयुक्तस्य = ज्याचे मन आणि
इंद्रिये ताब्यात नाहीत अशा माणसाला
- न च = आणि नाही
- अयुक्तस्य = अशा असंयमी
माणसाला
- भावना = आत्मचिंतन /
श्रेष्ठ विचार / ईश्वराचे ध्यान
- न च = आणि नाही
- अभावयतः = ज्याच्या मनात
चिंतन नाही त्याला
- शान्तिः = मानसिक शांती
- अशान्तस्य = ज्याला शांतीच
नाही त्याला
- कुतः = कोठून? (कसे मिळणार?)
- सुखम् = सुख
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याचे मन आणि इंद्रिये स्वतःच्या
ताब्यात नाहीत, अशा माणसाला
स्थिर बुद्धी प्राप्त होत नाही आणि त्याच्या अंतःकरणात आत्मचिंतन (श्रेष्ठ भावना)
नसते. चिंतन नसलेल्या माणसाला शांती मिळत नाही आणि ज्याला शांतीच नाही, त्याला सुख तरी कोठून मिळणार?”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना ‘अयुक्त‘ या शब्दाचा अर्थ ‘ज्याचे अंतःकरण
एकाग्र नाही असा माणूस‘ असा करतात.
आचार्यांच्या मते, जोपर्यंत मन
शांत आणि एकाग्र होत नाही, तोपर्यंत
आत्मस्वरूपाचे ज्ञान (बुद्धी) प्रकट होत नाही. ज्ञान नसेल तर माणूस ध्येयावर किंवा
ईश्वरावर चिंतन (भावना) करू शकत नाही. चिंतन नसेल तर विषयांची तहान भागत नाही आणि
म्हणून शांती मिळत नाही. शेवटी आचार्य एक सनातन सत्य सांगतात की, विषयभोगांमध्ये सुख नाहीच, तर इंद्रियांची तृष्णा शांत होण्यातच खरे
सुख आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर अतिशय मार्मिक भाष्य
करतात. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे
विस्तवात भाजलेले बीज पुन्हा उगवू शकत नाही,
त्याप्रमाणे
ज्याचे मन विषयवासनांनी होरपळले आहे,
त्याच्यात
स्थिर बुद्धी निर्माण होऊ शकत नाही. जिथे बुद्धी नाही, तिथे ईश्वराबद्दल ओढ किंवा चिंतन नसते.
माऊली प्रश्न विचारतात की, जो माणूस आगीत
होरपळत आहे, त्याला थंडीचा
किंवा गारव्याचा अनुभव कसा येणार?
त्याचप्रमाणे
ज्याच्या मनात वासनांची आग जळत आहे,
त्याला
शांती आणि सुखाचा अनुभव कधीच मिळू शकत नाही.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- सुख आणि
शांतीचा संबंध (No
Peace, No Happiness):
आधुनिक जगात आपण पैशात,
वस्तूंत आणि पदात सुख शोधतो. पण गीता सांगते की सुखाची पहिली पायरी ‘शांती‘ आहे. जर रात्री
शांत झोपच लागत नसेल, तर मखमली
गादीचा काय उपयोग? मन शांत
नसेल, तर जगातील
कोणतीही संपत्ती सुख देऊ शकत नाही.
- अयुक्त
अवस्था (Lack of
Focus): ‘अयुक्त‘ म्हणजे ज्याला
स्वतःवर ताबा नाही. जो माणूस सोशल मीडिया, व्यसने किंवा रागाच्या आहारी गेलेला आहे, तो कोणत्याही एका
कामावर लक्ष केंद्रित (भावना/चिंतन) करू शकत नाही. फोकस नसल्याने त्याला यश
मिळत नाही आणि तो कायम अस्वस्थ राहतो.
- अधोगतीचे
चक्र: ६२-६३
श्लोकांप्रमाणेच इथे सुखाच्या अभावाचे एक चक्र दिले आहे:
(असंयमी मन à अस्थिर बुद्धी à चिंतनाचा अभाव à शांतीचा अभाव à सुखाचा अभाव).
८. निष्कर्ष
बाह्य जगात कितीही धावपळ केली तरी सुख मिळणार नाही, कारण सुखाचा थेट संबंध शांतीशी आहे, शांतीचा चिंतनाशी, चिंतनाचा स्थिर बुद्धीशी आणि बुद्धीचा
इंद्रिय संयमाशी आहे. त्यामुळे जोपर्यंत आपण आपल्या मनाची आणि इंद्रियांची दोरी
स्वतःच्या हातात घेत नाही, तोपर्यंत खऱ्या
सुखाची अपेक्षा करणे व्यर्थ आहे.
९. पुढील वाटचाल
“ज्याचे मन
ताब्यात नाही, त्याला शांती
आणि सुख मिळत नाही,” हे ऐकल्यावर
साहजिकच मनात विचार येतो की,
“इंद्रिये अशी काय जादू करतात की माणसाची बुद्धी काम करेनाशी होते? इंद्रिये माणसाला भरकटवतात तरी कशी?” या प्रश्नाचे अत्यंत
अचूक आणि सुंदर उत्तर श्रीकृष्ण पुढील ६७ व्या श्लोकात (“इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते…”) देणार
आहेत. तेथे ते पाण्यातील वाऱ्यावर भरकटणाऱ्या नावेचे एक उत्कृष्ट उदाहरण देऊन
मनाची अवस्था समजावून सांगतील.