अध्याय २ रा – श्लोक – २१ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील २१ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (२० व्या) श्लोकात आत्म्याचे जन्म-मृत्यू रहित, शाश्वत आणि सनातन स्वरूप वर्णन केले. हे तत्त्व एकदा पूर्णपणे समजले की माणसाच्या वागण्यात आणि विचार करण्यात काय बदल होतो? आत्म्याचे खरे स्वरूप जाणणारा ज्ञानी मनुष्य युद्धासारख्या भयंकर कर्माकडे कसा पाहतो? या प्रश्नाचे उत्तर श्रीकृष्ण या २१ व्या श्लोकात देतात. ज्ञानी पुरुषाच्या ‘अकर्तेपणाचा‘ (Non-doership) हा अंतिम सिद्धांत आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।

कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ २१ ॥

संधी विग्रह

वेद अविनाशिनम् नित्यम् यः एनम् अजम् अव्ययम् ।

कथम् सः पुरुषः पार्थ कम् घातयति हन्ति कम् ॥ २१ ॥

३. शब्दार्थ

• वेद = जाणतो
• अविनाशिनम् = नाश न पावणारा (अविनाशी)
• नित्यम् = नेहमी राहणारा / कायम
• यः = जो (मनुष्य)
• एनम् = याला (आत्म्याला)
• अजम् = जन्मरहित / अजन्मा
• अव्ययम् = ज्याचा ऱ्हास होत नाही (अव्यय)
• कथम् = कसा
• सः = तो
• पुरुषः = पुरुष (ज्ञानी मनुष्य)
• पार्थ = हे पार्था (पृथापुत्र अर्जुना)
• कम् = कोणाला
• घातयति = मारवतो (दुसऱ्याकडून मारण्याची कृती करवतो)
• हन्ति = मारतो (स्वतः मारतो)
• कम् = कोणाला

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पार्था, जो मनुष्य या आत्म्याला अविनाशी, नित्य, अजन्मा आणि अव्यय (कधीही ऱ्हास न पावणारा) असे जाणतो, तो ज्ञानी पुरुष कोणाला कसा मारू शकेल? किंवा कोणाला कसे मारवू शकेल?”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानी व्यक्तीच्या ‘अकर्तेपणावर‘ (Non-doership) सर्वात जास्त भर देतात. ते स्पष्ट करतात की, ‘मी मारणारा आहे‘ हा विचार केवळ अज्ञानातून आणि देहाभिमानातून (शरीर म्हणजेच मी, या भावनेतून) येतो. जो मनुष्य हे ठामपणे जाणतो की ‘मी देह नसून तो अविनाशी आत्मा आहे‘, त्याच्या मनात कोणताही अहंकार किंवा स्वार्थ उरत नाही. आत्मा कोणताही विकार किंवा कृती करत नाही, त्यामुळे ज्ञानी मनुष्य स्वतः कोणाला मारत नाही आणि इतरांना मारण्यासाठी प्रवृत्तही करत नाही. तो जाणतो की सर्व क्रिया केवळ प्रकृतीच्या गुणांद्वारे घडत आहेत.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली अत्यंत मार्मिक शब्दात विचारतात की, जो जाणतो की आत्मा हा अविनाशी आहे, तो कोणाला कसा मारेल? माऊली म्हणतात की, अंधार आणि प्रकाश कधी एकत्र राहू शकत नाहीत. ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, त्याच्या मनातील ‘कर्तेपणाचा‘ अंधार पूर्णपणे नष्ट झालेला असतो. जसे अग्नीला कोणी जाळू शकत नाही किंवा पाण्याला कोणी बुडवू शकत नाही, तसा ज्ञानी पुरुष या भौतिक कर्मांच्या पलीकडे जातो. त्याच्या हातून कर्म घडते, पण त्याला त्या कर्माचा लेप (दोष) लागत नाही.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• Freedom from the Ego of Action (कर्तेपणाच्या अहंकारातून मुक्ती): आपण आयुष्यात जे काही मिळवतो किंवा जे काही आपल्या हातून घडते, त्याचा कर्ता आपण स्वतः आहोत हा माणसाचा सर्वात मोठा भ्रम आहे. “मी करतो” हा अहंकार सुटला की, कर्माचे ओझे आणि त्यातून येणारा ताण (Stress) नाहीसा होतो.
• Being an Instrument (निमित्तमात्र होणे): जेव्हा एखादी मोठी जबाबदारी (जसे अर्जुनावर युद्ध करण्याची जबाबदारी होती) अंगावर येते, तेव्हा ती वैयक्तिक द्वेषातून न करता ‘मी केवळ विश्वाच्या मोठ्या योजनेतील एक साधन (Instrument) आहे‘ या भावनेने करावी.
• Incorruptible Nature (अव्यय स्वरूप): ‘अव्यय‘ म्हणजे ज्याचा कधीही खर्च किंवा ऱ्हास होत नाही. आपली आंतरिक मूल्ये आणि मूळ स्वरूप हे अव्यय आहे. बाह्य जगात कितीही उलथापालथ झाली तरी आपला हा ‘Core’ कधीही बदलत नाही, ही जाणीव माणसाला नेहमी स्थिर ठेवते.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून श्रीकृष्ण स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञान हे केवळ ऐकण्यासाठी नसून ते जीवनात उतरवण्यासाठी आहे. ज्याने आत्म्याचे नित्य आणि अविनाशी स्वरूप ओळखले आहे, त्याच्या मनातील कर्तेपणाचा आणि भोक्तेपणाचा अहंकार पूर्णपणे गळून पडतो. त्यामुळे त्याच्या हातून केवळ ‘कर्तव्य‘ घडते, त्याच्या पाठीमागे कोणताही वैयक्तिक स्वार्थ किंवा ‘पाप‘ उरत नाही.

९. पुढील वाटचाल