अध्याय २ रा – श्लोक – ४६ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ४६ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील श्लोकात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला वेदांमधील सकाम कर्मांच्या आणि तिन्ही गुणांच्या पलीकडे जाऊन ‘आत्मनिष्ठ‘ होण्याचा उपदेश केला. हे ऐकल्यावर अर्जुनाच्या मनात एक स्वाभाविक शंका आली की, “जर मी वेदांतील कर्मांचा आणि फळांचा त्याग केला, तर मला त्यातून मिळणारे फायदे आणि पुण्य कसे मिळेल? यात माझे नुकसान तर होणार नाही ना?” अर्जुनाची ही भीती दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण या ४६ व्या श्लोकात एक अत्यंत सुंदर आणि प्रसिद्ध दृष्टांत देत आहेत. ज्याने खऱ्या अर्थाने आत्मज्ञान (ब्रह्मज्ञान) प्राप्त केले आहे, त्याला बाकीच्या सर्व लहान-सहान फळांची गरजच उरत नाही, हे श्रीकृष्ण एका अप्रतिम उदाहरणातून समजावून सांगत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।

तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ४६ ॥

संधी विग्रह

यावान् अर्थः उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।

तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ४६ ॥

३. शब्दार्थ

• यावान् = जेवढा
• अर्थः = अर्थ / उपयोग / प्रयोजन
• उदपाने = छोट्या विहिरीत किंवा डबक्यात
• सर्वतः = सर्व बाजूंनी
• सम्प्लुतोदके = मोठा महापूर (पाणीच पाणी) आलेला असताना / अथांग जलाशय भरलेला असताना
• तावान् = तेवढाच (उपयोग उरतो)
• सर्वेषु = सर्व
• वेदेषु = वेदांमध्ये (वेदांतील सकाम कर्मांमध्ये आणि फळांमध्ये)
• ब्राह्मणस्य = ब्रह्म जाणणाऱ्याला (आत्मज्ञानी पुरुषाला)
• विजानतः = तत्त्ववेत्त्याला / ज्ञानी माणसाला

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण अत्यंत सोप्या उदाहरणातून सांगतात: “सर्व बाजूंनी महापूर आलेला असताना (किंवा मोठा अथांग जलाशय भरलेला असताना) एका छोट्याशा विहिरीचा जेवढा उपयोग उरतो, तेवढाच उपयोग ब्रह्मज्ञान प्राप्त झालेल्या ज्ञानी पुरुषासाठी सर्व वेदांचा (सकाम कर्मांचा व त्यांच्या फळांचा) उरतो.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना ‘समावेशनाचा सिद्धांत‘ (Principle of Inclusion) मांडतात. ते म्हणतात की, एका छोट्या विहिरीतून आपण थोडेसे पाणी पिऊ शकतो किंवा अंघोळ करू शकतो. पण जेव्हा सर्वत्र शुद्ध पाण्याचा मोठा महापूर येतो, तेव्हा विहिरीचे ते सर्व उपयोग त्या महापुरात आपोआपच सामावले जातात. त्याचप्रमाणे, वेदांतील वेगवेगळी कर्मकांडे स्वर्ग, संपत्ती अशी छोटी-छोटी फळे देतात. पण जेव्हा माणसाला परमेश्वराची प्राप्ती होते (ब्रह्मज्ञान मिळते), तेव्हा त्या एका सर्वोच्च आनंदात (परमानंदात) वेदांमधील सर्व लहान आनंदांचा आपोआप समावेश होतो. ज्ञानी माणसाचे कोणतेही नुकसान होत नाही, उलट त्याला सर्व काही एकाच ठिकाणी मिळते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ अत्यंत गोड शब्दांत आणि अनेक उदाहरणांतून समजावतात. माऊली म्हणतात की, “सूर्य उगवल्यावर दिव्याची काय गरज? आणि अमृताचा समुद्र समोर असताना डबक्यातील पाणी कोण मागेल?”

माऊली सांगतात: “तैसे ज्ञानियाचेनि आटोपे । वेद निमाले ॥”

म्हणजेच, ज्याने आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार अनुभवला आहे, त्याच्यासाठी वेदांतील सकाम कर्मांचे सर्व प्रलोभन संपून जाते. तो वेदांना नाकारत नाही, तर तो वेदांच्याही पलीकडे असलेल्या खऱ्या आनंदाचा धनी झालेला असतो.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• मोठ्या प्राप्तीचे समाधान (The Principle of Higher Taste): जेव्हा आपण एखादे अत्यंत उच्च आणि महान ध्येय प्राप्त करतो, तेव्हा खालच्या पातळीवरील छोट्या इच्छा आपोआप गळून पडतात. जसे एखाद्याला एक कोटी रुपये मिळाले, तर तो दहा रुपयांच्या नाण्यांसाठी भांडत बसणार नाही. त्याचप्रमाणे, आंतरिक शांती आणि आत्मज्ञान à वेदांतील सर्व लहान-सहान सांसारिक फळे.
• व्यवहारातून परिवर्तनाकडे (Transaction to Transformation): बरेचदा आपण धर्माकडे किंवा देवाकडे एका ‘व्यापाऱ्यासारखे‘ पाहतो (मी हे कर्म केले, मला हे फळ द्या). ही छोट्या विहिरीची अवस्था आहे. परंतु खऱ्या ज्ञानामुळे माणसाचे ‘परिवर्तन‘ होते. तो स्वतःच एक अथांग महासागर बनतो, जिथे त्याला बाह्य जगाकडून काहीही ‘मिळवण्याची‘ गरज भासत नाही.
• समग्र दृष्टी (Holistic Vision): ज्ञानी माणूस छोट्या-छोट्या गोष्टींच्या (विहिरीच्या) चिंतेत अडकत नाही. तो जीवनाकडे एका विशाल दृष्टिकोनातून पाहतो, जिथे त्याला सर्वत्र केवळ परमात्मा (महापूर) दिसतो.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की, आत्मज्ञान मिळवल्याने माणसाचे कोणतेही नुकसान होत नाही; उलट त्याला असा एक अथांग आणि शाश्वत आनंद मिळतो, ज्यामध्ये जगातील आणि स्वर्गातील सर्व सुख-सुविधा (विहिरीतील पाणी) अत्यंत क्षुल्लक वाटू लागतात. ब्रह्मज्ञान हे सर्व प्राप्तींचे सर्वोच्च शिखर आहे.

९. पुढील वाटचाल