श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ३८
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (३७ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले
की, जिंकलास तर राज्य आणि हरलास तर स्वर्ग मिळेल, त्यामुळे युद्धासाठी उभा राहा. यावर
अर्जुनाच्या मनात स्वाभाविक शंका उद्भवली की,
“जर मी राज्य किंवा स्वर्गाच्या आशेने माझ्याच नातेवाईकांची हत्या केली, तर हे स्वार्थी (सकाम) कर्म ठरेल आणि मला
त्याचे भयंकर पाप लागेल.” अर्जुनाची ही रास्त शंका दूर करण्यासाठी आणि गीतेचा
सर्वांत महत्त्वाचा गाभा सांगण्यासाठी,
श्रीकृष्ण
या ३८ व्या श्लोकात ‘समत्व योग‘ म्हणजेच ‘निष्काम कर्मयोगाची‘
महान
शिकवण देत आहेत. फळाची आशा न ठेवता कर्तव्य केल्यास पाप कसे लागत नाही, हे श्रीकृष्ण येथे समजावून सांगत आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ ३८ ॥
संधी विग्रह
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभ-अलाभौ जय-अजयौ ।
ततः युद्धाय युज्यस्व न एवम् पापम् अवाप्स्यसि ॥ ३८ ॥
३. शब्दार्थ
सुखदुःखे = सुख आणि दुःख
समे = समान
कृत्वा = करून / मानून
लाभालाभौ = लाभ (फायदा) आणि अलाभ (तोटा/हानी)
जयाजयौ = जय (विजय) आणि अजय (पराजय/हार)
ततः = त्यानंतर / म्हणून
युद्धाय = युद्धासाठी
युज्यस्व = तयार हो / सज्ज हो
न = नाही
एवम् = या प्रकारे (असे केल्याने)
पापम् = पाप
अवाप्स्यसि = प्राप्त करशील / तुला लागेल
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “सुख-दुःख, नफा-तोटा आणि जय-पराजय समान मानून तू
युद्धासाठी (कर्तव्यासाठी) सज्ज हो;
या
प्रकारे निःस्वार्थ भावनेने युद्ध केल्यास तुला कोणतेही पाप लागणार नाही.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना स्पष्ट करतात की, माणसाला कर्माचे पाप किंवा पुण्य तेव्हाच
लागते, जेव्हा तो ते कर्म ‘फळाच्या आशेने‘ (सकाम भावनेने) करतो. जेव्हा मनुष्य
सुख-दुःख आणि जय-पराजय या द्वंद्वांच्या पलीकडे जातो आणि केवळ ‘माझे कर्तव्य आहे‘ या भावनेने कर्म करतो, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो.
श्रीकृष्णांचा अर्जुनाला स्पष्ट संदेश आहे की, स्वतःच्या स्वार्थासाठी नाही, तर ईश्वरी कार्य आणि स्वतःचा धर्म म्हणून तू युद्ध कर, म्हणजे तुला नातेवाईकांना मारल्याचे
कोणतेही पाप स्पर्श करू शकणार नाही.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली अतिशय सोप्या शब्दांत निष्काम कर्माचे
महत्त्व सांगतात. माऊली म्हणतात की,
“अर्जुना, जे झाले त्यात
सुख मानायचे नाही आणि जे गेले त्याचे दुःख करायचे नाही. लाभ झाला तर हुरळून जायचे
नाही आणि तोटा झाला तर रडत बसायचे नाही. युद्धात विजय मिळाला किंवा मरण आले, तरी दोन्ही समान मानायचे. मनात कुठलाही
हेतू न ठेवता केवळ आपले प्राप्त कर्तव्य म्हणून जेव्हा तू हे युद्ध करशील, तेव्हा ते कर्मच ईश्वराची पूजा ठरेल आणि
अशा स्थितीत पापाचा लवलेशही तुला शिवणार नाही.”
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- समत्व योग
(Equanimity in
Action): आधुनिक
जीवनात आपण बहुतांश कामे यश-अपयश किंवा नफा-तोटा यांच्या गणितावर करतो.
यामुळे तणाव (Stress) निर्माण
होतो. श्रीकृष्णांची शिकवण आहे की परिणामांची चिंता सोडून केवळ प्रक्रियेवर (Process) लक्ष केंद्रित
करा. या मानसिक समतोलालाच ‘योग‘ म्हणतात.
- कर्तव्यभावना
(Sense of Duty): जेव्हा एखादे काम
केवळ वैयक्तिक फायद्यासाठी न करता,
एक व्यापक जबाबदारी किंवा कर्तव्य म्हणून केले जाते, तेव्हा त्या
कामाची गुणवत्ता सर्वोच्च असते आणि त्यातून मानसिक थकवा किंवा अपराधीपणाची
भावना येत नाही.
- तणावमुक्तीचा
महामंत्र (Ultimate
Stress Management): ‘अपेक्षारहित
कर्म‘ हा
जीवनातील तणाव आणि नैराश्य दूर करण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. फळाची
आसक्ती सोडली की माणसाला अपयशाची भीती उरत नाही आणि तो १०० टक्के क्षमतेने
काम करू शकतो.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून हा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की, कर्माचे फळ (सुख-दुःख, यश-अपयश) समान मानून आणि फळाची आसक्ती
सोडून केलेले कर्तव्य माणसाला कधीही पाप-पुण्याच्या बंधनात अडकवत नाही. ‘निष्काम कर्म‘ हाच पापापासून मुक्त राहण्याचा आणि जीवनात
खरी शांती मिळवण्याचा एकमेव मार्ग आहे.
९. पुढील वाटचाल
येथे श्रीकृष्णांनी ‘ज्ञानयोगाच्या‘ (सांख्य योगाच्या) आधारे अर्जुनाला
आत्म्याचे अमरत्व आणि क्षात्रधर्म समजावून सांगितला. आता पुढील ३९ व्या श्लोकात (“एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धियोगे त्विमां
शृणु…”) श्रीकृष्ण एका
नव्या विषयाची अधिकृत सुरुवात करणार आहेत. ते अर्जुनाला सांगतील की, “आतापर्यंत मी तुला
ज्ञानाच्या दृष्टिकोनातून समजावले,
आता
मी तुला ‘बुद्धियोग‘ (कर्मयोग) सांगतो, ज्याच्या आचरणाने तू कर्माच्या सर्व
बंधनांतून पूर्णपणे मुक्त होशील.” येथून पुढे गीतेचा प्रत्यक्ष ‘कर्मयोग‘ सुरू होतो.